سهیل Canopus

سهیل (Canopus) یا آلفا شاه‌تخته، پس از شباهنگ درخشان‌ترین ستارهٔ آسمان شب است و با قدر ظاهری حدود منفی ۰٫۷ دیده می‌شود. این ستاره ابرغولی سفید-زرد است و حدود ۳۱۰ سال نوری از ما فاصله دارد. به همین سبب در متن‌ها و شعرهای فارسی و عربی بارها از آن یاد شده است.

سهیل چه ستاره‌ای است؟

سهیل ابرغولی از رستهٔ طیفی F است؛ یعنی دمای سطحش کمی بیش از خورشید است، ولی شعاعش حدود ۷۰ برابر و درخشندگی‌اش حدود ده‌هزار برابر خورشید است. همین درخشندگی ذاتی عظیم است که با وجود فاصلهٔ زیاد، آن را در فهرست درخشان‌ترین ستارگان در جایگاه دوم نشانده است. در برابر آن، شباهنگ فقط ۸٫۶ سال نوری با ما فاصله دارد و درخشش آن از نزدیکی است و نه عظمت ذاتی.

سهیل برای فضاپیماها هم راهنما بوده است. چون بسیار درخشان است و دور از ستاره‌های پرنور دیگر قرار دارد، فضاپیماهایی مانند مارینر ۴ و وویجر آن را به‌عنوان ستارهٔ مرجع برای تنظیم جهت به کار بردند.

سهیل را چگونه ببینیم؟

سهیل در نیم‌کرهٔ جنوبی آسمان است (میل حدود ۵۳ درجهٔ جنوبی). هرچه به جنوب بروید بلندتر دیده می‌شود. از تهران و شمال ایران عملاً دیده نمی‌شود (در تهران بیشینهٔ ارتفاعش کمتر از دو درجه است). از جنوب ایران، سواحل خلیج فارس و دریای عمان، در شب‌های صاف زمستان تا حدود ده درجه بالای افق جنوبی پیدا می‌شود. نزدیک افق، جو نور آن را چشمک‌زن و گاه رنگارنگ می‌کند. برای دیدنش افق جنوبی بی‌مانع لازم است؛ برای نکته‌های بیشتر، رصد با چشم غیرمسلح را ببینید.

پرسش‌های رایج

### سهیل از ایران دیده می‌شود؟
از جنوب ایران، مثلاً سواحل خلیج فارس و دریای عمان، در شب‌های صاف زمستان نزدیک افق جنوبی دیده می‌شود، ولی از شمال و مرکز ایران عملاً نه.

### سهیل چرا اهمیت دارد؟
سهیل پس از شباهنگ درخشان‌ترین ستارهٔ آسمان شب است. دریانوردان و کاروان‌ها قرن‌ها از آن در جهت‌یابی کمک گرفته‌اند و فضاپیماها هم از آن به‌عنوان ستارهٔ مرجع بهره برده‌اند.

### سهیل از خورشید بزرگ‌تر است؟
بله. سهیل ابرغولی است که شعاعش حدود ۷۰ برابر خورشید و درخشندگی‌اش حدود ده‌هزار برابر خورشید است.

### نام کانوپوس از کجا آمده؟
نام کانوپوس را به ناخدای کشتی منلائوس در اسطورهٔ یونانی نسبت می‌دهند. نام فارسی و عربی «سهیل» از قدیم برای این ستاره به کار می‌رفته است.