دانشنامهپدیده
خروج جرم از تاج خورشیدی Coronal mass ejection
خروج جرم از تاج خورشید (CME) پرتاب عظیمی از پلاسما و میدان مغناطیسی از جو بیرونی خورشید به فضاست که اگر به زمین برسد، می‌تواند طوفان ژئومغناطیسی و شفق‌های درخشان پدید آورد.
خروج جرم از تاج خورشید (Coronal mass ejection یا CME) انفجار بزرگی در جو خورشید است که میلیاردها تُن پلاسمای داغ را همراه میدان مغناطیسی به فضا پرتاب میکند. این پدیده از تاج خورشید سرچشمه می‌گیرد و می‌تواند با سرعتی از چند صد تا بیش از ۲۵۰۰ کیلومتر بر ثانیه حرکت کند.
CMEها اغلب همراه شراره‌های خورشیدی و زبانه‌های خورشیدی رخ می‌دهند، اما پدیده‌ای جداست: شراره انفجار نور و تابش است و CME پرتاب مادهٔ خورشیدی. در چرخهٔ خورشیدی هرچه فعالیت خورشید بیشتر باشد، CME بیشتری رخ می‌دهد.
وقتی CME به زمین می‌رسد چه می‌شود؟
یک CME معمولاً حدود یک تا سه روز طول می‌کشد تا به زمین برسد. اگر میدان مغناطیسی آن با میدان مغناطیسی زمین جهت مخالف داشته باشد، انرژی به مغناطیسسپهر وارد می‌شود و طوفان ژئومغناطیسی پدید می‌آید. پیامدهای آن این‌هاست:
- شفق قطبی که حتی در عرض‌های جغرافیایی پایین‌تر دیده می‌شود
- اختلال در ماهوارهها، ناوبری GPS و ارتباطات رادیویی
- جریان‌های القایی در خطوط برق که می‌تواند ترانسفورماتورها را آسیب بزند
مشهورترین طوفان تاریخی، رویداد کارینگتون در سپتامبر ۱۸۵۹ بود که تلگراف‌ها را از کار انداخت. در مه ۲۰۲۴ نیز طوفانی بزرگ، شفق را تا عرض‌های بسیار پایین کشاند.
چگونه CME را پایش میکنند؟
رصدخانه‌هایی مانند SOHO با دستگاهی که نور خورشید را می‌پوشاند و تاج را آشکار میکند، این پرتاب‌ها را می‌بینند و مسیر آن‌ها را به سمت زمین پیش‌بینی میکنند. کاوشگر خورشیدی پارکر و مدارگرد خورشیدی هم از نزدیک‌تر این پدیده‌ها را مطالعه میکنند.
پرسش‌های رایج
### CME چیست؟
CME پرتاب عظیمی از پلاسما و میدان مغناطیسی از تاج خورشید به فضاست.
### CME چه تفاوتی با شرارهٔ خورشیدی دارد؟
شرارهٔ خورشیدی انفجاری از تابش است و در حدود هشت دقیقه به زمین می‌رسد، اما CME پرتاب ماده است و یک تا سه روز طول می‌کشد.
### آیا CME برای انسان خطرناک است؟
از سطح زمین، میدان مغناطیسی و جو ما را محافظت میکنند. خطر اصلی برای فناوری، ماهوارهها و شبکهٔ برق است. فضانوردان خارج از مغناطیسسپهر بیشتر در خطرند.
### چرا CME شفق ایجاد میکند؟
ذرات باردار CME به مغناطیسسپهر زمین میرسند و به سمت قطبها هدایت میشوند. با اتمهای جو برخورد میکنند و نور شفق را میسازند.
فکت علمی
دانستنی‌ها
- ۱۸ مرداد ۱۴۰۵طوفانهای خورشیدی و شفقطوفان ژئومغناطیسی، آشفتگی موقتی مغناطیسکرهٔ زمین است که پدیدههای خورشیدی مثل پرتاب جرم تاج خورشیدی آن را برمیانگیزند. در طوفان مارس ۱۹۸۹ شفق قطبی تا تگزاس و فلوریدا دیده شد و شبکهٔ برق هیدرو-کبک از کار افتاد.
- ۲۸ دی ۱۴۰۲طوفانهای خورشیدی و فناوریجرمی که از تاج خورشید پرتاب می‌شود اگر به زمین برسد توفان ژئومغناطیسی و شفق میسازد و می‌تواند ارتباط رادیویی ماهوارهها را مختل کند و به الکترونیک فضاپیماها آسیب بزند؛ در موارد نادر به شبکهٔ برق هم صدمه میزند. ماهواره…
- ۱۱ دی ۱۴۰۲توفانهای ژئومغناطیسیتوفان ژئومغناطیسی را معمولاً خروج جرم از تاج خورشید و ناحیههای برهمکنش میان جریان‌های تند و کند باد خورشیدی پدید میآورند. ذرات باردار میتوانند شفق قطبی بسازند و شبکههای برق را هم مختل کنند؛ در توفان ۱۹۸۹ شبکهٔ برق …