دانشنامهپدیده
طوفان ژئومغناطیسی Geomagnetic storm
طوفان ژئومغناطیسی آشفتگی شدید میدان مغناطیسی زمین است که وقتی ابری از ذرات باردار خورشیدی به مغناطیس‌کره می‌خورد پدید می‌آید و میتواند شفق‌های گسترده و اختلال برق و ماهوارهها را در پی داشته باشد.
نام‌های دیگر: طوفان مغناطیسی، طوفان خورشیدی، هواشناسی فضایی
خورشید پیوسته جریانی از ذرات باردار به نام باد خورشیدی به فضا می‌فرستد. گاهی این جریان شدت می‌گیرد و میدان مغناطیسی زمین را برای ساعت‌ها یا روزها به‌هم می‌ریزد. به این رویداد طوفان ژئومغناطیسی می‌گویند. بخش مهمی از آنچه «هواشناسی فضایی» نام دارد، پیش‌بینی همین طوفان‌هاست.
طوفان ژئومغناطیسی از کجا می‌آید؟
دو منبع اصلی دارد. یکی پرتاب جرم تاجی، ابری عظیم از پلاسما که خورشید پس از انفجاری مثل شعلهٔ خورشیدی رها می‌کند و بین یک تا چند روز بعد به زمین میرسد. دیگری جریان‌های پرسرعت باد خورشیدی که از «حفره‌های تاجی» می‌آیند. شدت طوفان زمانی بالاست که میدان مغناطیسی ابر برخوردکننده با میدان زمین جهت مخالف داشته باشد و بتواند به درون مغناطیس‌کره نفوذ کند. فعالیت خورشید در چرخهٔ خورشیدی حدود ۱۱ ساله بالا و پایین می‌رود و طوفانها نزدیک اوج آن بیشترند.
طوفان چه اثری دارد؟
شناخته‌شده‌ترین اثر شفق قطبی است که در طوفانهای شدید تا عرض‌های جغرافیایی پایین‌تر هم دیده می‌شود. اثرهای ناخوشایندتری هم وجود دارند:
- اختلال در ماهوارهها و افزایش کشش جوی بر ماهواره‌های کم‌ارتفاع
- خطا در ناوبری ماهواره‌ای و اختلال در امواج رادیویی
- جریان‌های القایی در شبکههای برق و خطوط لوله
شدت طوفان را شاخص Kp (از ۰ تا ۹) و مقیاس G (از G1 تا G5) نشان می‌دهد.
نمونه‌های تاریخی
شدیدترین طوفان ثبت‌شده «رویداد کارینگتون» در سپتامبر ۱۸۵۹ بود که پس از آن شفق تا مناطق گرمسیری دیده شد و خطوط تلگراف از کار افتاد یا جرقه زد. در مارس ۱۹۸۹ طوفانی شبکهٔ برق کبک را چند ساعت از کار انداخت. در مه ۲۰۲۴ هم یکی از قوی‌ترین طوفانهای دهه‌های اخیر (G5) رخ داد و شفق در عرض‌های بسیار پایین دیده شد.
پرسش‌های رایج
### طوفان ژئومغناطیسی برای انسان خطرناک است؟
نه بهطور مستقیم. جو و میدان مغناطیسی زمین از ما محافظت میکنند. خطر اصلی برای فناوری است، یعنی برق، ماهوارهها و ارتباطات.
### چند روز طول میکشد تا طوفان خورشیدی به زمین برسد؟
ابر پلاسمای پرتابشده معمولاً بین یک تا سه روز طول میکشد تا به زمین برسد. در موارد بسیار شدید این زمان به کمتر از یک روز هم میرسد.
### طوفان ژئومغناطیسی چه ارتباطی با شفق دارد؟
طوفان ذرات باردار بیشتری به جو بالا میرساند و گازهای جو را برمیانگیزد. به همین دلیل در طوفانها شفق درخشانتر و گستردهتر است.
### آیا طوفان خورشیدی میتواند اینترنت را قطع کند؟
طوفانهای معمولی نه، اما طوفانی در حد کارینگتون میتواند به شبکههای برق و ماهوارهها آسیب جدی بزند و ارتباطات را مختل کند.
تصویر روز ناسا