دانشنامهمفهوم
ایمنی مشاهده خورشیدگرفتگی Eclipse viewing safety
ایمنی مشاهدهٔ خورشیدگرفتگی یعنی هرگز بدون عینک یا فیلتر مخصوص به خورشید نگاه نکنید؛ نور خورشید در گرفتگی جزئی و حلقوی می‌تواند شبکیه را بدون درد برای همیشه آسیب بزند.
نام‌های دیگر: عینک خورشیدگرفتگی، رصد ایمن خورشید
نگاه کردن مستقیم به خورشید، حتی وقتی بخش بزرگی از آن پوشیده است، می‌تواند شبکیهٔ چشم را بسوزاند. این آسیب که «رتینوپاتی خورشیدی» نام دارد درد ندارد و علائمش، مثل تاری دید یا لکهٔ سیاه مرکزی، ممکن است ساعتها بعد پدیدار شود. گاه دائمی است. با رعایت چند قاعدهٔ ساده میتوان خورشیدگرفتگی را کاملاً بی‌خطر تماشا کرد.
چطور خورشیدگرفتگی را ایمن ببینیم؟
مهم‌ترین قاعده استفاده از عینک مخصوص رصد خورشیدگرفتگی است که با استاندارد ISO 12312-2 هم‌خوانی داشته باشد. عینک آفتابی معمولی، حتی چندلایه، ایمن نیست. فیلم عکاسی، شیشهٔ دودی‌شده، سی‌دی و پلاستیک‌های دست‌ساز هم ایمن نیستند. شیشهٔ جوشکاری با درجهٔ سایهٔ ۱۲ یا بالاتر (مثلاً ۱۳ یا ۱۴) گزینهٔ دیگری است. اگر عینک خراشیده یا سوراخ است، دور بیندازید.
برای دوربین، دوربین دوچشمی یا تلسکوپ باید فیلتر خورشیدی مخصوص و محکم روی جلوی دستگاه (نه روی چشمی) نصب شود. نگاه به خورشید از میان این ابزارها بدون فیلتر در چند ثانیه آسیب شدید می‌زند. عینک ایمن را نباید روی تلسکوپ یا دوربین دوچشمی استفاده کرد و باید برای هر ابزار فیلتر جداگانه داشت.
راه ساده و کاملاً بی‌خطر، روش تصویر سوراخ‌دار است: با کاغذی سوراخ‌دار یا حتی سوراخ‌های بین انگشتان یا سایهٔ برگ‌های درخت، تصویر خورشیدِ گرفته را بر زمین یا دیوار بیندازید و به تصویر نگاه کنید، نه به خود خورشید.
چه زمانی میتوان بدون عینک نگاه کرد؟
فقط در لحظهٔ تمامیت خورشیدگرفتگی کامل، وقتی خورشید به‌طور کامل پوشیده است و تاج دیده می‌شود. باید به‌محض آنکه نخستین پرتو (حلقهٔ الماس) ظاهر شد عینک را دوباره بزنید. در خورشیدگرفتگی حلقوی و گرفتگی جزئی هیچ‌وقت نگاه بدون محافظ ایمن نیست. این قاعده برای خورشیدگرفتگی به‌طور کلی صدق می‌کند. ماه‌گرفتگی برعکس، کاملاً بی‌خطر است.
پرسش‌های رایج
### آیا با عینک آفتابی میتوان خورشیدگرفتگی را دید؟
خیر. عینک آفتابی معمولی نور خورشید را به اندازهٔ کافی کم نمی‌کند و ایمن نیست. فقط عینک مخصوص خورشیدگرفتگی با استاندارد ISO 12312-2 مناسب است.
### چه زمانی نگاه بی‌عینک ایمن است؟
فقط در لحظهٔ تمامیت خورشیدگرفتگی کامل، وقتی خورشید کاملاً پوشیده است.
### آسیب چشم در خورشیدگرفتگی چه علامتی دارد؟
تاری دید، لکه یا نقطهٔ سیاه یا تغییر رنگها ممکن است ساعتها پس از مشاهده پیدا شود؛ خودِ آسیب معمولاً دردی ندارد. در صورت وجود باید فوراً به چشمپزشک مراجعه کرد.
### آیا میتوان با موبایل عکس گرفت؟
بله، اما بهتر است فیلتر خورشیدی جلوی لنز باشد و حین عکسبرداری به صفحهٔ موبایل نگاه کنید، نه به خورشید. دوربین بدون فیلتر ممکن است آسیب ببیند.