رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهمنظومهٔ شمسیپدیده

لکه خورشیدی Sunspot

لکه خورشیدی ناحیه‌ای نسبتاً سردتر و تیره‌تر در نورسپهر خورشید است که میدان مغناطیسی قوی انتقال گرما را در آن محدود می‌کند؛ لکه خاموش یا سوراخی در خورشید نیست.

لکه خورشیدی
NASA / Wikimedia Commons · Public domain · منبع تصویر

به‌طور خلاصه

لکه‌های خورشیدی در برابر سطح بسیار درخشان اطراف تیره دیده می‌شوند. آن‌ها با میدان مغناطیسی خورشید ارتباط دارند و شمارشان در چرخه‌ای تقریباً یازده‌ساله تغییر می‌کند. لکه، شراره و خروج جرم از تاج سه چیز متفاوت‌اند. برای دنبال‌کردن لکه‌ها، تصویرهای رصدخانه‌ای گزینهٔ ساده و ایمنی هستند.

در عکس خورشید چند نقطهٔ تیره می‌بینید و شاید نخست فکر کنید چیزی جلوی نور را گرفته است. اما لکه‌ها معمولاً جسمی در پیش‌زمینه نیستند. خودِ سطح مرئی خورشید در آن ناحیه نور کمتری از پیرامون می‌فرستد. همین تفاوت، راهی برای دیدن اثر میدان مغناطیسی ستاره‌ای است که از زمین یک قرص آرام به نظر می‌رسد.

چرا لکه تیره دیده می‌شود؟

تیرگی لکه نتیجهٔ مقایسه با زمینهٔ داغ‌تر خورشید است. سطح مرئی خورشید را نورسپهر می‌نامیم. دمای معمول آن حدود ۵۸۰۰ کلوین است، در حالی که یک عدد نمونه برای بخش سرد لکه نزدیک ۳۶۰۰ کلوین است. این دما هنوز بسیار بالاست؛ «سردتر» در اینجا به معنی سرد مانند محیط زندگی ما نیست.

صفحه‌های آموزشی ناسا برای لکه‌ها عددهای کمی متفاوتی می‌آورند، چون همهٔ لکه‌ها و بخش‌های آن‌ها یک دما ندارند. اندازه، ساختار و روش اندازه‌گیری نیز مهم است. بهتر است یک دمای نمونه را با همین قید بخوانیم، نه آنکه آن را دمای دقیق هر نقطهٔ تاریک در هر عکس بدانیم. رنگ تیرهٔ تصویر هم دماسنجی مستقل نیست.

گروه لکه‌های خورشیدی در تصویر رصدی خورشید
گروه لکه‌های خورشیدی در تصویر رصدی خورشید NASA / Wikimedia Commons · Public domain

گروه لکه‌های ثبت‌شده در سپتامبر ۲۰۱۱؛ تیرگی نسبت به نورسپهر پیرامون است و تصویر وضعیت امروز را نشان نمی‌دهد.

میدان مغناطیسی چه می‌کند؟

میدان مغناطیسی قوی می‌تواند جابه‌جایی ماده و انتقال گرما را در ناحیه‌ای از خورشید محدود کند. در لایه‌های بیرونی، حرکت ماده به رساندن انرژی از درون به سطح کمک می‌کند. وقتی این جریان محلی تغییر کند، سطح آن ناحیه نسبت به اطراف سردتر می‌ماند و تابش کمتری دارد. لکه نشانهٔ قابل‌دیدن همین وضعیت است.

پس میدان مغناطیسی مانند سایهٔ یک جسم جامد روی سطح نمی‌افتد. با مادهٔ داغ و باردار خورشید برهم‌کنش دارد و شکل حرکت آن را تغییر می‌دهد. توضیح «نور به دام می‌افتد و لکه سیاه می‌شود» نیز تصویر دقیقی نیست. مسئله این است که گرما با همان کارایی معمول به آن بخش نمی‌رسد، نه اینکه نور تولیدشده پشت دری بسته بماند.

سایه و نیم‌سایه را چگونه بشناسیم؟

در لکه‌های دارای ساختار روشن، بخش مرکزی تیره‌تر را سایه و پیرامون رشته‌ای و روشن‌تر را نیم‌سایه می‌نامند. این دو نام دربارهٔ ظاهرند؛ قرار نیست مانند سایهٔ یک درخت از نبود نور خورشید ایجاد شده باشند. در یک تصویر مناسب می‌توان تفاوت روشنایی مرکز، حاشیه و نورسپهر بیرون را دنبال کرد.

لکه‌ها اندازه و عمر یکسان ندارند. بعضی ناحیه‌های لکه‌دار از زمین بزرگ‌تر می‌شوند و لکه‌ها می‌توانند از چند روز تا چند ماه دوام بیاورند. برای اعلام اندازهٔ یک لکهٔ مشخص باید مقیاس همان تصویر را داشت. عبارت «این لکه چند برابر زمین است» را نمی‌توان فقط از بزرگ دیده‌شدن آن در صفحهٔ گوشی نتیجه گرفت.

چرخهٔ لکه‌ها چه چیزی را نشان می‌دهد؟

شمار لکه‌ها یکی از شاخص‌های فعالیت خورشید است و در چرخه‌ای با میانگین حدود یازده سال بالا و پایین می‌رود. در حوالی کمینه معمولاً لکه‌های کمتری دیده می‌شود و نزدیک بیشینه، قرص خورشید بیشتر لکه دارد. این چرخه ساعت دقیق نیست و همهٔ چرخه‌ها مدت و شدت یکسان ندارند.

برای شناخت چرخه، یک عکس کافی نیست. رصدگران داده‌های روزهای بسیار را گرد می‌آورند و روند بلندمدت را دنبال می‌کنند. یک روز بی‌لکه به‌تنهایی پایان فعالیت خورشید را ثابت نمی‌کند؛ همان‌طور که یک گروه بزرگ، زمان دقیق بیشینه را تعیین نمی‌کند. نتیجه از دنبالهٔ داده‌ها به دست می‌آید، نه از انتخاب چشمگیرترین تصویر.

گزارش‌های قدیمی را باید با تاریخشان خواند. برای مثال، گزارشی دربارهٔ نزدیک‌شدن خورشید به کمینه در سال ۲۰۲۰، توصیف زمان انتشار خودش است. تکرار جملهٔ آن به صورت «اکنون خورشید به کمینه نزدیک می‌شود» در سالی دیگر درست نیست. برای وضعیت امروز باید به دادهٔ تاریخ‌دار همان روزها مراجعه کرد.

لکه با شراره و پرتاب ماده فرق دارد

لکه یک ناحیهٔ نسبتاً تیره در نورسپهر است؛ شراره آزادشدن ناگهانی انرژی است و خروج جرم از تاج، بیرون‌ریزی ماده و میدان از جو بیرونی خورشید. این پدیده‌ها می‌توانند با ناحیه‌های فعال مرتبط باشند، اما هم‌معنی نیستند. هر لکه الزاماً فورانی ایجاد نمی‌کند که به زمین برسد.

اثر زمینی به نوع رویداد و جهت و شرایط انتشار بستگی دارد. تابش فوران یا رسیدن ماده و میدان می‌تواند ارتباطات، ماهواره‌ها و شبکه‌های برق را تحت تأثیر قرار دهد و به شفق قطبی بینجامد. از روی بزرگی یک لکه به‌تنهایی نمی‌توان اختلال قطعی برق یک شهر را پیش‌بینی کرد. گزارش معتبر آب‌وهوای فضایی چند نوع داده را کنار هم می‌گذارد.

لکه‌ها از اقلیم چه می‌گویند؟

شمار لکه‌ها داده‌ای دربارهٔ فعالیت خورشید است، اما به‌تنهایی علت تغییرات اقلیم زمین را تعیین نمی‌کند. هم‌زمان‌بودن یک دورهٔ کم‌لکه با سرمای منطقه‌ای، برای اثبات رابطهٔ علّی کافی نیست. باید اثرهای دیگر، مقیاس زمانی و گسترهٔ جغرافیایی نیز بررسی شوند. یک نمودار مشترک می‌تواند پرسش بسازد، اما پاسخ نهایی نیست.

دربارهٔ دوره‌ای که با نام کمینهٔ ماندر شناخته می‌شود نیز همین احتیاط لازم است. از اشاره به کاهش لکه‌ها نباید به جملهٔ قطعی «نبود لکه علت همهٔ سرمای آن دوره بود» رسید. منابع آموزشی چرخهٔ خورشیدی برای چنین نتیجهٔ اقلیمی گسترده‌ای کافی نیستند. جداکردن اندازه‌گیری فعالیت خورشید از تفسیر اقلیم، جلوی یک نتیجه‌گیری شتاب‌زده را می‌گیرد.

چگونه لکه‌ها را ایمن دنبال کنیم؟

راه ساده، استفاده از تصویرهای روزانهٔ رصدخانه‌هاست. ابتدا تاریخ و نوع تصویر را بخوانید و سپس قرص خورشید را در چند روز مقایسه کنید. عکس نور مرئی برای بررسی لکه‌ها با تصویرهای طول‌موج‌های دیگر یکسان نیست. در تصویر رنگ‌گذاری‌شده، رنگ لزوماً همان چیزی نیست که چشم انسان در نور معمولی می‌بیند.

برای یک تمرین کم‌خطر، تاریخ چند تصویر هم‌نوع را یادداشت کنید و جای گروه‌های لکه را روی طرحی از قرص ثبت کنید. تغییر شکل را از جابه‌جایی کلی جدا کنید. اگر لکه‌ای نزدیک لبه است، دربارهٔ اندازهٔ واقعی آن با احتیاط بیشتری داوری کنید؛ تصویر قرص، نمای تخت یک سطح خمیده است.

پرسش‌های رایج

  1. لکه خورشیدی چیست؟

    لکه خورشیدی ناحیه‌ای نسبتاً سردتر و تیره‌تر در نورسپهر خورشید است. میدان مغناطیسی قوی انتقال گرما را در آن محدود می‌کند و تابش آن نسبت به محیط اطراف کمتر می‌شود. لکه همچنان بسیار داغ و درخشان است؛ تیرگی در عکس به معنی خاموش‌شدن آن بخش یا وجود سوراخی در خورشید نیست.

  2. دمای لکه‌های خورشیدی چقدر است؟

    یک عدد نمونه برای بخش سرد لکه حدود ۳۶۰۰ کلوین است، در حالی که نورسپهر پیرامون حدود ۵۸۰۰ کلوین دما دارد. همهٔ لکه‌ها یک دما ندارند و مرکز تیره‌تر با حاشیهٔ روشن‌تر متفاوت است. بنابراین عدد آموزشی را باید تقریبی دانست و برای اندازه‌گیری یک لکهٔ مشخص به دادهٔ همان رصد رجوع کرد.

  3. لکه‌ها چقدر بزرگ‌اند و چقدر عمر می‌کنند؟

    اندازه و عمر لکه‌های خورشیدی متفاوت است. برخی ناحیه‌های لکه‌دار از زمین بزرگ‌تر می‌شوند و لکه‌ها می‌توانند چند روز تا چند ماه دوام داشته باشند. اندازهٔ واقعی را باید از تصویر دارای مقیاس به دست آورد. همچنین خارج‌شدن یک لکه از لبهٔ قرصِ دیده‌شده، الزاماً به معنی ازبین‌رفتن آن نیست؛ چرخش خورشید هم نقش دارد.

  4. آیا چرخهٔ خورشیدی دقیقاً یازده سال است؟

    چرخهٔ شمار لکه‌های خورشیدی به‌طور میانگین حدود یازده سال طول می‌کشد، اما مانند ساعت دقیق نیست. طول و شدت چرخه‌ها فرق می‌کند و روند باید از داده‌های پیوسته استخراج شود. یک روز بی‌لکه یا یک تصویر پرلکه به‌تنهایی مرحلهٔ چرخه را تعیین نمی‌کند. اعلام وضعیت کنونی نیز به دادهٔ تاریخ‌دار نیاز دارد.

  5. آیا هر لکهٔ بزرگ باعث طوفان زمینی می‌شود؟

    هر لکهٔ بزرگ الزاماً رویداد مؤثری برای زمین ایجاد نمی‌کند. لکه، شراره و خروج جرم از تاج پدیده‌های جدا اما مرتبط‌اند. اثر زمینی به آزادشدن انرژی یا ماده، جهت رویداد و شرایط میدان وابسته است. برای ارزیابی اختلال ارتباطات یا شبکهٔ برق، تنها عکس لکه کافی نیست و داده‌های آب‌وهوای فضایی لازم است.

  6. آیا عینک گرفت برای نگاه از تلسکوپ کافی است؟

    عینک خورشیدگرفتگی پشت تلسکوپ یا دوربین دوچشمی محافظ ایمن نیست. ابزار نوری نور را متمرکز می‌کند و می‌تواند به عینک و چشم آسیب برساند. رصد خورشید با ابزار به فیلتر مناسب جلوی دهانه و کنترل ایمنی نیاز دارد. برای دنبال‌کردن لکه‌ها بدون این تجهیزات، تصویرهای روزانهٔ رصدخانه‌ها گزینهٔ ساده‌تری هستند.

منابع

  1. NASA Sunspots · NASA
  2. NASA Space Place · NASA
  3. NASA Sun Facts · NASA
  4. NASA Tracking Solar Cycle · NASA
  5. NASA Solar Science · NASA
  6. NASA Eclipse Safety · NASA

آخرین بازبینی:

راهنما و مقاله

برای خواندن بیشتر

همه

فکت علمی

دانستنی‌ها

همهٔ فکت‌ها

تصویر روز ناسا

در تصویرهای روز

همه

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از لکه خورشیدی گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین