شکل‌گیری ماه Formation of the Moon

ماه از کجا آمد؟ پاسخ مورد قبول بیشتر دانشمندان این است که از برخوردی عظیم میان زمین جوان و جرمی هم‌اندازهٔ مریخ پدید آمد. این جرم فرضی را «تیا» (Theia) می‌نامند، نام الههٔ یونانی مادر ماه. این ایده با نام فرضیهٔ برخورد بزرگ شناخته می‌شود.

داستان شکل‌گیری ماه چیست؟

حدود ۴٫۵ میلیارد سال پیش، چند ده میلیون سال پس از تشکیل منظومهٔ شمسی، تیا با زمین جوان برخورد کرد. این برخورد بخش زیادی از پوستهٔ زمین و بخش‌هایی از تیا را ذوب و بخار کرد و به فضا پرتاب کرد. مواد پرتاب‌شده در دیسکی پیرامون زمین گرد آمدند و طی ماه‌ها تا سال‌ها به هم پیوستند و ماه را ساختند. ماه در ابتدا بسیار نزدیک‌تر بود، شاید فقط ده‌ها هزار کیلومتر، و دریایی از مواد مذاب داشت.

چه شواهدی این فرضیه را تأیید می‌کند؟

نمونه‌های سنگ ماه که آپولو ۱۱ و دیگر مأموریت‌ها آوردند نشان داد ترکیب ایزوتوپی اکسیژن در آن‌ها بسیار شبیه به سنگ‌های زمین است. چگالی ماه (حدود ۳٫۳ گرم بر سانتی‌متر مکعب) کمتر از زمین است و هستهٔ آهنی کوچکی دارد، که با ساخته شدن از پوستهٔ سنگی هر دو جرم می‌خواند. مقدار زیاد انرژی لازم برای ذوب شدن سطح ماه و اندازهٔ بزرگ ماه نسبت به سیاره‌اش هم با چنین برخوردی سازگار است.

با این حال، مسائلی باقی است. شباهت بسیار زیاد ایزوتوپی میان ماه و زمین از آنچه باید از تیا انتظار داشت بیشتر است. مدل‌های تازه مثل «سینستیا» (ساختاری دونات‌مانند از بخار و سنگ مذاب) یا برخوردهای پرانرژی‌تر برای توضیح آن پیشنهاد شده است. هنوز بحث ادامه دارد.

ماه امروز سالی حدود ۳٫۸ سانتی‌متر از زمین دور می‌شود، به‌دلیل نیروی کشندی. ماه به‌خاطر قفل کشندی هم همیشه یک روی خود را به ما نشان می‌دهد.

پرسش‌های رایج

### ماه چگونه شکل گرفت؟
بیشتر دانشمندان معتقدند ماه از برخورد جرمی هم‌اندازهٔ مریخ با زمین جوان و تجمع مواد پرتاب‌شده در مدار زمین پدید آمد.

### تیا چیست؟
تیا نام جرم فرضی هم‌اندازهٔ مریخ است که فرض می‌شود حدود ۴٫۵ میلیارد سال پیش با زمین برخورد کرد.

### ماه چند ساله است؟
بر پایهٔ سنگ‌های ماه، حدود ۴٫۴ تا ۴٫۵ میلیارد سال، یعنی تقریباً هم‌سن منظومهٔ شمسی.

### آیا ماه هنوز از زمین دور می‌شود؟
بله، حدود ۳٫۸ سانتی‌متر در سال، که با لیزر از بازتاب‌دهنده‌های برجا مانده از مأموریت‌های آپولو اندازه گرفته می‌شود.