گایا Gaia

گایا (Gaia) مأموریت اخترسنجی آژانس فضایی اروپا بود که در ۱۹ دسامبر ۲۰۱۳ پرتاب شد. هدف آن اندازه‌گیری دقیق موقعیت، فاصله و حرکت ستاره‌ها برای ساخت بزرگ‌ترین و دقیق‌ترین نقشهٔ سه‌بعدی راه شیری بود. گایا جانشین ماهوارهٔ هیپارکوس بود؛ دقتش دست‌کم ده‌ها برابر و شمار ستاره‌هایی که اندازه گرفت هزاران برابر بیشتر بود.

گایا چگونه کار می‌کرد؟

گایا در نزدیکی نقطهٔ دوم لاگرانژی خورشید و زمین، حدود ۱٫۵ میلیون کیلومتر از زمین، قرار گرفت. فضاپیما به آرامی می‌چرخید و دو تلسکوپ آن آسمان را به‌صورت پیوسته می‌روبیدند. برای هر ستاره موقعیت دقیق و جابه‌جایی کوچکی را که از گردش زمین به دور خورشید پدید می‌آید، یعنی اختلاف منظر ستاره‌ای، اندازه می‌گرفت. دقت اندازه‌گیری در حد میکروثانیهٔ کمانی بود.

دستاوردهای گایا

داده‌های گایا در چند انتشار عمومی منتشر شد: نخستین سری در ۲۰۱۶، دومی در ۲۰۱۸ و سومی در ۲۰۲۲. انتشار چهارم، شامل داده‌های ۵٫۵ سال نخست رصد، برای ۲ دسامبر ۲۰۲۶ برنامه‌ریزی شده است. این داده‌ها سه‌بعدی بودن ساختار راه شیری را نشان داده‌اند و به این پژوهش‌ها خدمت کرده‌اند:

• ردیابی خوشه‌ها و جریان‌های ستاره‌ای و ادغام‌های گذشتهٔ کهکشان ما
• یافتن سیاره‌های فراخورشیدی و سیاه‌چاله‌های نزدیک
• اندازه‌گیری حرکت ابرهای ماژلانی و کهکشان‌های کوچک
• فهرستی از حدود ۱۵۰ هزار سیارک در منظومهٔ شمسی

پایان مأموریت

گایا در ژانویهٔ ۲۰۲۵ رصد علمی را متوقف کرد و در مارس ۲۰۲۵ با خاموش شدن سامانه‌ها از مدار عملیاتی خارج شد. داده‌های آن همچنان برای دهه‌ها مورد استفاده خواهد بود.

پرسش‌های رایج

### گایا چه کاری می‌کرد؟
گایا موقعیت، فاصله و حرکت ستاره‌ها را اندازه می‌گرفت تا نقشهٔ سه‌بعدی راه شیری بسازد. این کار با دقتی بی‌سابقه انجام می‌شد.

### گایا چند ستاره را اندازه گرفت؟
گایا اطلاعات حدود ۱٫۸ میلیارد ستاره را ثبت کرد. این شمار کسر کوچکی از ستاره‌های راه شیری است.

### گایا هنوز کار می‌کند؟
نه. گایا رصد علمی را در ژانویهٔ ۲۰۲۵ پایان داد و در مارس همان سال خاموش شد، ولی تحلیل داده‌هایش ادامه دارد.

### گایا کجا بود؟
گایا نزدیک نقطهٔ دوم لاگرانژی خورشید و زمین، حدود ۱٫۵ میلیون کیلومتر از زمین، قرار داشت.