ستارهٔ قطبی (جدی) Polaris

ستارهٔ قطبی (آلفای دب اصغر) امروز تنها حدود ۰٫۷ درجه با قطب شمال سماوی فاصله دارد، پس تقریباً بی‌حرکت می‌ماند و بقیهٔ آسمان به‌دور آن می‌چرخد. قدر ظاهری آن حدود ۲ است و بدون ابزار به‌راحتی دیده می‌شود، هرچند درخشان‌ترین ستاره نیست.

ستارهٔ قطبی را چگونه پیدا کنیم؟

ساده‌ترین راه استفاده از دب اکبر است: خطی که از دو ستارهٔ «دُبّه» و «مراق» (ستاره‌های لبهٔ پیالهٔ ملاقه) می‌گذرد و حدود پنج برابر فاصلهٔ آن‌ها ادامه دارد، به ستارهٔ قطبی می‌رسد. ذات‌الکرسی در آن طرف قطب نیز راهنمای دیگری است. ارتفاع ستارهٔ قطبی از افق تقریباً برابر عرض جغرافیایی ناظر است؛ برای مثال در تهران، با عرض حدود ۳۵٫۷ درجه، ستاره حدود ۳۵ درجه بالای افق شمالی دیده می‌شود.

ستارهٔ قطبی چه ستاره‌ای است؟

ستارهٔ قطبی ابرغولی زرد در فاصلهٔ حدود ۴۳۰ سال نوری است و درخشندگی‌اش حدود ۲۰۰۰ برابر خورشید است. این ستاره یک متغیر قیفاووسی است که هر حدود ۴ روز اندکی نورش تغییر می‌کند و در واقع یک دستگاه سه‌تایی است: ستارهٔ اصلی و دو همدم کوچک‌تر. وابستگی دورهٔ تغییر نور به درخشندگی در این نوع ستاره‌ها پایهٔ سنجش فاصله‌های کیهانی است.

آیا ستارهٔ قطبی همیشه قطبی بوده است؟

نه. محور چرخش زمین در طی حدود ۲۶ هزار سال به‌آرامی دور یک مخروط می‌گردد، پدیده‌ای به نام تقدیم اعتدالین، و بنابراین قطب سماوی از میان ستاره‌ها جابه‌جا می‌شود. حدود ۴۸۰۰ سال پیش ستارهٔ «ثعبان» در صورت فلکی اژدها نزدیک قطب بود و حدود ۱۴ هزار سال دیگر قطب به کرکس نشسته نزدیک خواهد شد. ستارهٔ قطبی نیز در سال ۲۱۰۰ میلادی به نزدیک‌ترین فاصلهٔ خود به قطب خواهد رسید.

پرسش‌های رایج

### ستارهٔ قطبی کدام است؟
ستارهٔ قطبی آلفای دب اصغر است که امروز نزدیک قطب شمال آسمان قرار دارد و تقریباً ثابت دیده می‌شود.

### ستارهٔ قطبی درخشان‌ترین ستاره است؟
نه، درخشان‌ترین ستارهٔ آسمان شباهنگ است. ستارهٔ قطبی حدود پنجاهمین ستارهٔ پرنور آسمان است، ولی چون ثابت می‌ماند اهمیت زیادی دارد.

### ستارهٔ قطبی را در نیمکرهٔ جنوبی می‌توان دید؟
نه؛ ستارهٔ قطبی از نیمکرهٔ جنوبی، جز در چند درجه جنوب استوا، دیده نمی‌شود. نیمکرهٔ جنوبی ستارهٔ درخشان مشابهی برای قطب جنوب ندارد.

### چرا ارتفاع ستارهٔ قطبی برابر عرض جغرافیایی است؟
چون ستارهٔ قطبی تقریباً در امتداد محور زمین است و زاویهٔ آن با افق برابر با عرض جغرافیایی ناظر است.