دانشنامهستارهها و سحابیهاجرم آسمانی
ستارهٔ قطبی (جدی) Polaris
ستارهٔ قطبی (جدی) ستارهای نزدیک جهت قطب شمال سماوی و راهنمای یافتن شمال جغرافیایی است؛ این ستارهٔ متغیر در صورت فلکی خرس کوچک، بخشی از دستگاهی سهتایی است.
نامهای دیگر: جدی (ستاره)

مشخصات
| صورت فلکی | خرس کوچک |
|---|---|
| قدر ظاهری، باند V | حدود ۲٫۰۲؛ متغیر |
| فاصلهٔ پذیرفتهشده در پژوهش ۲۰۲۴ | ۱۳۶٫۹۰ ± ۰٫۳۴ پارسک؛ گایای همدم B |
| شعاع ستارهٔ اصلی، پژوهش ۲۰۲۴ | ۴۶٫۲۷ ± ۰٫۴۲ شعاع خورشید |
از ویکیداده (CC0).
برای پیدا کردن شمال، دنبال پرنورترین نقطهٔ آسمان نگردید. ستارهٔ قطبی معمولاً آن رقابت را نمیبرد؛ مزیتش جایگاهی است که در آسمان دارد. اگر آسمان شمالی را در طول شب دنبال کنید، ستارههای دیگر دور ناحیهای میگردند که قطبی نزدیک آن است. این نشانهٔ آسمانی از چرخش زمین خبر میدهد، اما یک میخ کاملاً ثابت در سقف آسمان نیست.
بهطور خلاصه
ستارهٔ قطبی یا جدی نزدیک قطب شمال سماوی دیده میشود و شمال جغرافیایی را تقریب میزند. قدر دیداری آن حدود ۲ است و پرنورترین ستارهٔ آسمان نیست. ارتفاع آن از افق، تقریبی از عرض جغرافیایی ناظر میدهد. قطبی هم ستارهای متغیر است و هم عضو دستگاهی سهتایی؛ فاصله و اندازهاش باید همراه روش و تاریخ اندازهگیری خوانده شود.
ستارهٔ قطبی را چگونه در آسمان پیدا کنیم؟
راه سادهٔ یافتن قطبی، دنبال کردن دو ستارهٔ لبهٔ کاسهٔ ملاقهٔ بزرگ در خرس بزرگ است. خط دو ستارهٔ انتهایی کاسه را در جهتی که از کاسه به بیرون و به سوی ملاقهٔ کوچک میرود ادامه دهید. قطبی در انتهای دستهٔ ملاقهٔ کوچک قرار دارد؛ لازم نیست تمام ستارههای کمنور این نقش را از همان ابتدا ببینید.
جهت امتداد خط را درست انتخاب کنید. نخست شکل کاسه و دسته را تشخیص دهید، بعد خط راهنما را دنبال کنید. روشنایی آسمان شهر ممکن است ستارههای کمنور خرس کوچک را پنهان کند؛ نبودن آنها در نگاه نخست دلیل اشتباه بودن ستارهٔ راهنما نیست. توضیح تصویری ناسا در منابع، برای تمرین پیش از خروج از خانه مفید است.
یافتن قطبی با چشم، با دیدن همدمهای آن تفاوت دارد. نقطهای که در آسمان میبینید ظاهر یک دستگاه ستارهای دوردست است. برای شناخت ساختار آن به تلسکوپ و روشهای تخصصی نیاز داریم؛ از اینرو یک عکس نزدیک از قطبی، بهتنهایی نقشهٔ پیدا کردن آن در میان صورتهای فلکی محسوب نمیشود.
چرا قطبی تقریباً ثابت دیده میشود؟
قطبی نزدیک امتداد محور چرخش زمین به سمت شمال قرار دارد و به همین دلیل حرکت ظاهری شبانهاش کوچک است. با چرخش زمین، ستارهها از دید ما دور قطب سماوی دایره میزنند. هرچه ستارهای به آن جهت نزدیکتر باشد، دایرهٔ ظاهری کوچکتری میسازد. پس تفاوت قطبی با ستارههای دیگر بیشتر در هندسهٔ دیدن است، نه متوقف شدن خودش در فضا.
قطبی دقیقاً بر قطب سماوی منطبق نیست. عبارت «بیحرکت» برای راهیابی مقدماتی میانبری زبانی است، اما برای کار دقیق نجومی کافی نیست. همچنین فاصلهٔ زاویهای ستاره از قطب با تاریخ تغییر میکند. بدون محاسبهٔ مربوط به تاریخ مشخص، نباید یک عدد زاویهای را با برچسب «امروز» روی آن گذاشت.
شمالی که از این راه پیدا میکنیم شمال جغرافیایی است. قطبنمای مغناطیسی به میدان مغناطیسی زمین پاسخ میدهد و الزاماً همان جهت را نشان نمیدهد. بنابراین اختلاف میان قطبنما و ستارهٔ قطبی بهخودیخود نشانهٔ خراب بودن یکی از آنها نیست؛ نخست باید معلوم باشد کدام شمال را مقایسه میکنیم.
ارتفاع قطبی چه ارتباطی با عرض جغرافیایی دارد؟
ارتفاع قطب شمال سماوی از افق، در هندسهٔ ایدئال، برابر عرض جغرافیایی ناظر است. چون قطبی نزدیک این جهت قرار دارد، ارتفاع خودش تقریب خوبی از آن مقدار میدهد. اگر از شهری در ایران به شهری شمالیتر بروید، قطب آسمان را بالاتر میبینید؛ جهت شمال همان سمت آسمان میماند، ولی ارتفاع تغییر میکند.
مرجع این زاویه، افق هندسی است، نه لبهٔ کوه یا بام خانهٔ روبهرو. اندازه گرفتن زاویه از یک خط مرتفع در چشمانداز میتواند نتیجه را جابهجا کند. افزون بر آن، خود قطبی دقیقاً روی قطب نیست؛ بنابراین این روش را نباید با یک اندازهگیری نقشهبرداری دقیق یکسان دانست.
برای تمرین، ابتدا بدون عددگذاری دقیق جهت شمال را تشخیص دهید و تفاوت «سمت» و «ارتفاع» را نگه دارید: سمت میگوید در امتداد افق به کدام سو نگاه میکنیم و ارتفاع میگوید چقدر بالای افق میرویم. یافتن یک نقطهٔ آسمانی به هر دو نیاز دارد. این تمرین از حفظ کردن ارتفاع یک شهر، قابلانتقالتر است.
پشت نقطهٔ قطبی چه دستگاهی پنهان است؟
قطبی دستگاهی سهتایی است که ستارهٔ اصلی آن Aa، همدم نزدیکش Ab و همدم دورترش B نامیده میشوند. همدم نزدیک چنان در نور ستارهٔ اصلی گم میشود که جدا دیدن آن کاری عادی با چشم نیست. خبر هابل در ۹ ژانویهٔ ۲۰۰۶، رصد مستقیم این همراه نزدیک را توضیح میداد.

این تصویر هابل نمای ستارهٔ قطبی است و جای نقشهٔ صورت فلکی یا راهنمای جهتیابی را نمیگیرد.
نامهای کوچک Aa و Ab تزئین فهرست نیستند؛ هنگام خواندن اندازهگیریها باید بدانیم عدد مربوط به کدام عضو است. فاصلهای که از همدم B به دست میآید، با فرض تعلق اعضا به یک دستگاه برای تحلیل ستارهٔ اصلی به کار میرود. اختلاف روشهای سنجش نیز ممکن است بر برآورد جرم، شعاع و درخشندگی اثر بگذارد.
چرا برای فاصله و اندازه چند عدد میبینیم؟
فاصلهٔ قطبی به روش و دادهٔ مورد استفاده وابسته است و عددهای منابع تاریخی را نباید بیتاریخ مخلوط کرد. خبر هابل در سال ۲۰۰۶ حدود ۴۳۰ سال نوری میگفت. پژوهش سال ۲۰۲۴ فاصلهٔ گایا برای همدم B را ۱۳۶٫۹۰ با عدمقطعیت ۰٫۳۴ پارسک میپذیرد؛ این مقدار تقریباً ۴۴۶٫۵ سال نوری است.
این تفاوت را نمیتوان به سفر سریع ستاره میان انتشار دو خبر نسبت داد. موضوع، برآورد فاصله از دادهها و روشهای متفاوت است. حتی مقالهٔ هابل در سال ۲۰۱۷ اختلاف اندازهگیری اختلافمنظر همدم B با هیپارکوس را بررسی میکرد. برای خواننده، ذکر روش و سال از انتخاب یک عدد ظاهراً دقیق بدون زمینه مفیدتر است.
مقالهٔ سال ۲۰۲۴ شعاع ستارهٔ اصلی را حدود ۴۶٫۲۷ برابر شعاع خورشید، با عدمقطعیت ۰٫۴۲ شعاع خورشید، گزارش میکند. این عدد شعاع است، نه قطر. اگر توضیح ترویجی واژهٔ دیگری به کار برد، واحد مقالهٔ پژوهشی ملاک قرار میگیرد؛ جابهجایی شعاع و قطر با گرد کردن عدد حل نمیشود.
آیا قطبی همیشه همین جایگاه را داشته است؟
جهت محور چرخش زمین در بازههای طولانی تغییر میکند و قطب سماوی میان ستارهها جابهجا میشود. دورهٔ تقریبی این حرکت تقدیمی حدود ۲۶ هزار سال است. ثعبان در گذشته نقش ستارهٔ نزدیک قطب را داشته و قطبی کنونی قرار نیست برای همیشه همین نزدیکی را حفظ کند.
قطبی علاوه بر این نقش هندسی، یک متغیر قیفاووسی با چرخهٔ تغییر نور حدود چهارروزه است. تغییرات اندک نور، استفادهٔ مقدماتی از آن برای یافتن شمال را از بین نمیبرد. برای فهمیدن ستاره باید دو پرسش را جدا نگه داشت: «کجای آسمان دیده میشود؟» و «چه فرایندهایی در خود ستاره رخ میدهد؟» نزدیکی به قطب پاسخ اول است، نه توضیح تپش ستاره.
پرسشهای رایج
آیا قطبی پرنورترین ستارهٔ آسمان است؟
ستارهٔ قطبی پرنورترین ستارهٔ آسمان نیست. قدر ظاهری آن در باند دیداری V حدود ۲٫۰۲ است و تغییر اندکی دارد؛ مزیت جهتیابیاش به نزدیکی به قطب شمال سماوی مربوط میشود. برای یافتن آن به الگوی ستارهها تکیه کنید، نه مسابقهٔ روشنایی. راهنمای ناسا روش پیدا کردن قطبی را نشان میدهد.
آیا قطبی شمال قطبنما را نشان میدهد؟
ستارهٔ قطبی تقریب جهت شمال جغرافیایی را به دست میدهد، زیرا نزدیک امتداد شمالی محور چرخش زمین است. قطبنما به میدان مغناطیسی زمین پاسخ میدهد و جهتش الزاماً با این امتداد یکی نیست. اختلاف دو روش را نباید فوراً خطای رصد دانست. شرح ناسا دربارهٔ ستارهٔ شمال مبنای هندسی جهتیابی را توضیح میدهد.
آیا فاصلهٔ قطبی دقیقاً ۴۳۰ سال نوری است؟
فاصلهٔ ۴۳۰ سال نوری برای ستارهٔ قطبی یک تقریب تاریخی در خبر هابل سال ۲۰۰۶ است. پژوهش سال ۲۰۲۴ فاصلهٔ گایای همدم B را حدود ۱۳۶٫۹۰ پارسک، معادل تقریباً ۴۴۶٫۵ سال نوری، میپذیرد. این برآوردها روش و زمینهٔ یکسان ندارند. متن پژوهش سال ۲۰۲۴ انتخاب فاصله را توضیح میدهد.
آیا چشم ما سه ستارهٔ قطبی را جدا میبیند؟
ستارهٔ قطبی دستگاهی سهتایی است، اما دیدن نقطهٔ قطبی با چشم به معنای تفکیک هر سه عضو نیست. همدم نزدیک در کنار نور ستارهٔ اصلی دشوار دیده میشود و رصد مستقیم آن با هابل گزارش شده است. خبر هابل در سال ۲۰۰۶ این دستاورد و تفاوت آن با رصد معمول آسمان را شرح میدهد.
آیا شعاع قطبی سی برابر خورشید است؟
شعاع ستارهٔ اصلی قطبی در پژوهش سال ۲۰۲۴ حدود ۴۶٫۲۷ برابر شعاع خورشید، با عدمقطعیت ۰٫۴۲ برابر شعاع خورشید، گزارش شده است. عدد قدیمی بیمنبع را نباید کنار این نتیجهٔ روشدار گذاشت. همچنین شعاع و قطر دو کمیت متفاوتاند. مقالهٔ CHARA مرجع واحد و مقدار این برآورد است.
چرا قطبی گاهی روشنتر و کمنورتر میشود؟
ستارهٔ اصلی قطبی متغیری قیفاووسی است و نورش با دورهٔ حدود چهار روز تغییر اندکی میکند. این ویژگی فیزیکی مستقل از نزدیکی ظاهری ستاره به قطب شمال سماوی است؛ تپش ستاره را نباید نتیجهٔ چرخیدن آسمان دانست. گزارش پژوهش CHARA مطالعهٔ قطبی را بهعنوان ستارهٔ تپنده و چندگانه معرفی میکند.
منابع
- What is the North Star and how do you find it? · NASA · 2021
- Hubble images Polaris’s companion · NASA/Hubble · 2006-01-09
- Polaris: CHARA research · CHARA · 2024
- Precession of the Earth · NASA StarChild
- Polaris and stellar evolution models · Neilson and Blinn · 2020
- Ancient North Star undergoes eclipses · NASA · 2020
- Polaris identity and V magnitude · Wikidata
- HST parallax of Polaris B · Bond et al. · 2017
- The orbit and dynamical mass of Polaris · Evans et al. · 2024
آخرین بازبینی:
راهنما و مقاله
برای خواندن بیشتر
فکت علمی
دانستنیها
- ۲۴ شهریور ۱۴۰۴ستارهٔ قطبی و راهیابیستارهٔ قطبی تقریباً در جهت قطب شمال آسمان قرار دارد و تقریباً ثابت میماند، پس دریانوردان و مسافران پیش از پیدایش جیپیاس با آن شمال را پیدا میکردند.
- ۱۳ خرداد ۱۴۰۳ستارهٔ قطبی سهتاییستارهٔ قطبی (Polaris) یک سامانهٔ سهستارهای است: ابرغول زردِ اصلی، همدمی کوچکتر نزدیک به آن، و ستارهٔ سوم دورتر (Polaris B) که ویلیام هرشل در ۱۷۷۹ یافت.
تصویر روز ناسا
در تصویرهای روز
اعتدال بهاری در رصدخانه تیده۲۹ اسفند ۱۴۰۴
ردهای ستارهای بر فراز تلسکوپ یکمایلی۲۲ شهریور ۱۴۰۴
ء ۲۵ ستارهی پرنور در آسمان شب۲۱ خرداد ۱۴۰۴
دنبالههای ستارهای ساوودریا۱۵ خرداد ۱۴۰۴
ستاره شمالی: پولاریس و غبار اطراف۲۵ دی ۱۴۰۳
شفق سبز بر فراز سوئد۲ خرداد ۱۴۰۳
شفق قطبی شمالی۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۳
ربع شمالی۲۱ دی ۱۴۰۲
ستاره شمالی: پولاریس و گرد و غبار اطراف۲۲ فروردین ۱۴۰۲
ستارهٔ قطبی و رد دنبالهدار ZTF۱۴ بهمن ۱۴۰۱
شفق مارپیچی بر فراز ایسلند۲۱ دی ۱۴۰۱
ایستگاههای فضایی در مدار پایین زمین۱۷ دی ۱۴۰۱







