رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهفضاپیما و اکتشاففضاپیما و تلسکوپ

وویجر ۱ Voyager 1

وویجر ۱ کاوشگری فضایی است که در سال ۱۹۷۷ برای بررسی مشتری و زحل پرتاب شد و پس از عبور از مرز هلیوسفر در سال ۲۰۱۲، مطالعهٔ محیط میان‌ستاره‌ای را ادامه داد.

نقطه آبی کمرنگ
Jet Propulsion Laboratory, National Aeronautics and Space Administration. / Wikimedia Commons · Public domain · منبع تصویر

به‌طور خلاصه

وویجر ۱ پس از وویجر ۲ پرتاب شد، اما مسیر سریع‌تری داشت. گذرهای مشتری و زحل هدف نخست آن بودند و مأموریت تمدیدی به ذرات و میدان‌های بیرون هورسپهر پرداخت. تصویر مشهور نقطهٔ آبی کم‌رنگ محصول همین کاوشگر است. برق فضاپیما از مولد رادیوایزوتوپی می‌آید و کاهش توان، خاموش‌کردن تدریجی تجهیزات را لازم می‌کند؛ ورود میان‌ستاره‌ای هم به معنی پشت‌سرگذاشتن تمام قلمرو گرانشی منظومهٔ شمسی نیست.

چرا «یک» زودتر پرتاب نشد؟

وویجر ۱ (Voyager 1) در ۵ سپتامبر ۱۹۷۷ پرتاب شد؛ یعنی پس از وویجر ۲. شمارهٔ نام، ترتیب پرتاب را بیان نمی‌کند. مسیر انتخاب‌شده برای وویجر ۱ سریع‌تر بود و آن را زودتر به هدف‌های اصلی رساند. این تفاوت از طراحی سفر می‌آید، نه اینکه فضاپیما با شمارهٔ کمتر الزاماً موتور قوی‌تری داشته باشد.

در سفرهای بین‌سیاره‌ای، مقصد، زمان پرتاب و هندسهٔ گذرها به هم وابسته‌اند. کمک گرانشی می‌تواند مسیر و سرعت کاوشگر را تغییر دهد و امکان رسیدن به مقصد بعدی را فراهم کند. وویجر برای ادامهٔ حرکت خود به موتور روشنِ دائمی نیاز ندارد؛ حرکت در فضا با حرکت خودرویی که مدام با اصطکاک جاده روبه‌روست یکسان نیست. پیشرانهٔ کوچک کنترل جهت نیز وظیفه‌ای جدا از توضیح کلی ادامهٔ سفر دارد.

گذر از مشتری و زحل چه دستاوردی داشت؟

گذرهای نزدیک وویجر ۱ فرصتی برای بررسی جو، قمرها و محیط دو سیارهٔ غول فراهم کردند. نزدیک‌ترین گذر از مشتری در ۵ مارس ۱۹۷۹ و از زحل در ۱۲ نوامبر ۱۹۸۰ رخ داد. این‌ها گذر بودند، نه قرارگرفتن در مدار دائمی هر سیاره؛ کاوشگر از کنار هدف عبور کرد و مسیرش ادامه یافت.

تصاویر و اندازه‌گیری‌ها شناخت آیو، حلقه‌ها و قمرهای این سامانه‌ها را گسترش دادند. بررسی جو تیتان نیز بخشی از ارزش علمی گذر زحل بود. دوربین تنها ابزار شناخت نبود؛ داده‌های ذرات و میدان‌ها تصویری از محیط پیرامون سیارات می‌دادند که عکس معمولی نشان نمی‌دهد. وقتی از «دیدن» یک سیاره سخن می‌گوییم، نباید همهٔ این اندازه‌گیری‌ها را به گرفتن چند قاب زیبا تقلیل دهیم. مسیر پس از زحل نیز ادامهٔ همان تصمیم‌های طراحی سفر بود.

ابزارها چگونه برق و جهت مناسب می‌گیرند؟

برق وویجر ۱ از مولدهای گرماالکتریکی رادیوایزوتوپی تأمین می‌شود. گرمای واپاشی مادهٔ رادیواکتیو به برق تبدیل می‌شود؛ این سامانه نه پنل خورشیدی است و نه راکتور شکافت. در فاصله‌های بسیار دور، چنین منبعی امکان کار تجهیزات را بدون تکیه بر نور کافی خورشید فراهم کرده است.

تولید برق به‌تنهایی کافی نیست. سامانه‌ها باید در دمای قابل‌کار بمانند و جهت فضاپیما برای ارتباط مناسب باشد. آنتن برای فرستادن داده و دریافت فرمان به کار می‌رود و کنترل جهت باید این نیاز را حفظ کند. توان تولیدی با گذشت زمان کاهش می‌یابد، در حالی که گرم‌کردن و نگهداری بخش‌های ضروری همچنان انرژی می‌خواهد. بنابراین مهندسان میان روشن‌ماندن ابزار علمی و حفظ زیرساخت ارتباط و کنترل، بودجهٔ توان را تقسیم می‌کنند. خاموشی یک ابزار می‌تواند به حفظ کار مجموعه کمک کند.

نقطهٔ آبی کم‌رنگ چگونه ثبت شد؟

تصویر زمین در مجموعهٔ «نقطهٔ آبی کم‌رنگ» در ۱۴ فوریهٔ ۱۹۹۰ ثبت شد. زمین در این قاب بسیار کوچک است؛ ارزش تصویر در نشان‌دادن جای سیارهٔ ما در منظره‌ای دوردست است، نه آشکارکردن قاره‌ها یا شهرها. این عکس محصول دوربین وویجر ۱ است و نباید آن را تصویر خود فضاپیما دانست.

زمین به‌صورت نقطه‌ای کوچک در تصویر وویجر ۱
زمین به‌صورت نقطه‌ای کوچک در تصویر وویجر ۱ Jet Propulsion Laboratory, National Aeronautics and Space Administration. / Wikimedia Commons · Public domain

وویجر ۱ این تصویر زمین را در ۱۴ فوریهٔ ۱۹۹۰ گرفت؛ تاریخ موجود در نام فایل، تاریخ ثبت منظره نیست.

بازپردازش تصویر در سال ۲۰۲۰ به معنی عکس‌برداری دوباره در آن سال نیست. تاریخ رصد، تاریخ پردازش و تاریخ انتشار می‌توانند سه زمان متفاوت باشند. پایان مرحلهٔ تصویربرداری نیز پایان کل مأموریت نبود. برای مطالعهٔ محیط میان‌ستاره‌ای، سنجش ذرات، میدان مغناطیسی و امواج پلاسما از گرفتن عکس یک آسمان تقریباً خالی اطلاعات مناسب‌تری فراهم می‌کند. ابزار علمی لازم نیست دوربین باشد تا دادهٔ تازه به زمین برساند.

ورود میان‌ستاره‌ای کدام مرز را نشان می‌دهد؟

وویجر ۱ در اوت ۲۰۱۲ از هلیوپاز، مرز بیرونی هورسپهر (هلیوسفر)، عبور کرد. هورسپهر ناحیه‌ای است که باد خورشیدی در شکل‌دادن محیط پلاسمایی آن نقش اصلی دارد. بیرون این مرز، کاوشگر محیط میان‌ستاره‌ای را نمونه‌برداری می‌کند. این عبور را با تغییر ویژگی‌های محیط می‌شناسیم، نه با دیدن خطی در یک عکس.

منظومهٔ شمسی تنها یک تعریف مرزی ندارد. مرز باد خورشیدی با گستره‌ای که اجرام دوردست هنوز از گرانش خورشید تأثیر می‌گیرند یکی نیست. بنابراین جملهٔ «وویجر ۱ از منظومهٔ شمسی خارج شد» بدون بیان معیار، ابهام دارد. عبارت دقیق‌تر برای رخداد سال ۲۰۱۲، عبور از هلیوپاز و ورود به محیط میان‌ستاره‌ای است. مقایسهٔ داده‌های این کاوشگر با وویجر ۲ نیز به بررسی مرزی کمک می‌کند که در دو مسیر متفاوت نمونه‌برداری شده است.

خاموشی ابزار در آوریل ۲۰۲۶ چه معنایی داشت؟

خبر ناسا در ۱۷ آوریل ۲۰۲۶ از فرمان خاموشی ابزار ذرات کم‌انرژی وویجر ۱ برای حفظ کار فضاپیما گزارش داد. این رخداد تاریخ‌دار به کاهش توان و مدیریت مصرف مربوط است؛ نباید آن را برابر خاموشی تمام کاوشگر گرفت. از سوی دیگر، این خبر به‌تنهایی فهرست تمام ابزارهای فعال در هر روز پس از انتشار را مشخص نمی‌کند.

صفحهٔ مأموریت در بررسی ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶ وویجر ۱ را فعال معرفی می‌کرد. برای پرسش‌های روزآمد باید تاریخ جدول وضعیت و تفاوت «ابزار روشن»، «ارتباط برقرار» و «دادهٔ علمی دریافتی» را دید. معرفی‌های قدیمی ممکن است شمار ابزارهای گذشته را نگه داشته باشند. چسباندن یک شمار ابزار یا فاصلهٔ متغیر به متن دائمی، بدون تاریخ و تعریف، دقتی ظاهری می‌سازد که به‌سرعت کهنه می‌شود.

چرا پاسخ‌گرفتن از فضاپیما فوری نیست؟

پیام رادیویی با سرعت نور حرکت می‌کند و برای پیمودن فاصلهٔ وویجر ۱ تا زمین زمان لازم دارد. ارسال فرمان و دریافت نتیجه دو رویداد جدا هستند. زمان رفت‌وبرگشت علاوه بر مسیر پیام، به عملیات و برنامهٔ ارتباط هم بستگی دارد؛ صرف ارسال فرمان به معنی تأیید فوری اجرای آن نیست.

برای دنبال‌کردن مأموریت، خبر دارای تاریخ و جدول رسمی وضعیت را کنار هم بخوانید. فاصله از زمین با فاصله از خورشید یکسان نیست و هر عدد به زمان اندازه‌گیری وابسته است. همچنین کاهش توان پایان قطعی در یک روز ازپیش‌معلوم را تضمین نمی‌کند؛ وضعیت سخت‌افزار و تصمیم‌های عملیاتی بر ادامهٔ مأموریت اثر دارند. ارزش این سفر در اندازه‌گیری‌های قابل‌تفسیر است، نه در وعدهٔ بی‌پشتوانه دربارهٔ زمان آخرین پیام.

پرسش‌های رایج

  1. آیا وویجر ۱ از تمام منظومهٔ شمسی خارج شده است؟

    وویجر ۱ در اوت ۲۰۱۲ از هلیوپاز عبور کرد و وارد محیط میان‌ستاره‌ای شد. این مرز به محیط باد خورشیدی مربوط است، نه پایان همهٔ اثرهای گرانشی خورشید. برای توصیف جای کاوشگر باید مرز موردنظر را مشخص کرد؛ خروج از هورسپهر به معنی پشت‌سرگذاشتن تمام اجرام دوردست منظومهٔ شمسی نیست.

  2. چرا وویجر ۱ دیگر عکس تازه نمی‌فرستد؟

    مرحلهٔ تصویربرداری وویجر ۱ پایان یافته و مأموریت تمدیدی آن بر اندازه‌گیری محیط فضایی تمرکز دارد. ذرات، میدان مغناطیسی و امواج پلاسما اطلاعاتی می‌دهند که دوربین جایگزینشان نیست. تصویر نقطهٔ آبی کم‌رنگ در ۱۴ فوریهٔ ۱۹۹۰ ثبت شد؛ نسخهٔ بازپردازش‌شدهٔ سال ۲۰۲۰ تصویر تازه‌ای از زمین در آن سال نیست.

  3. آیا وویجر ۱ با انرژی خورشیدی کار می‌کند؟

    وویجر ۱ برق خود را از مولدهای گرماالکتریکی رادیوایزوتوپی می‌گیرد، نه پنل خورشیدی. این مولدها گرمای واپاشی را به برق تبدیل می‌کنند و راکتور شکافت نیستند. توان در دسترس با گذشت زمان کم می‌شود؛ به همین دلیل مدیریت گرم‌کن‌ها و خاموش‌کردن برخی تجهیزات بخشی از حفظ کار فضاپیماست.

  4. خاموشی آوریل ۲۰۲۶ یعنی پایان وویجر ۱؟

    خبر ۱۷ آوریل ۲۰۲۶ دربارهٔ وویجر ۱، فرمان خاموشی ابزار ذرات کم‌انرژی برای حفظ کار فضاپیما بود. خاموش‌شدن یک ابزار به معنی قطع تمام ارتباط یا خاموشی کل کاوشگر نیست. برای تعیین وضعیت در روزی دیگر باید جدول رسمیِ دارای تاریخ را خواند و از تعمیم این خبر به همهٔ تجهیزات پرهیز کرد.

  5. چرا وویجر ۱ پس از وویجر ۲ پرتاب شد؟

    وویجر ۱ و وویجر ۲ مسیرها و برنامهٔ گذر یکسانی نداشتند. وویجر ۱ در ۵ سپتامبر ۱۹۷۷، پس از همتای خود، پرتاب شد ولی با مسیر سریع‌تر زودتر به هدف‌های نخست رسید. شمارهٔ نام ترتیب پرتاب را نشان نمی‌دهد؛ هندسهٔ سفر و استفاده از کمک گرانشی در زمان رسیدن نقش داشتند.

  6. وویجر ۱ تا چه زمانی کار خواهد کرد؟

    برای پایان کار وویجر ۱ نمی‌توان روزی قطعی وعده داد. توان مولدها رو به کاهش است و وضعیت تجهیزات و تصمیم‌های مدیریت مصرف بر ادامهٔ مأموریت اثر دارند. صفحهٔ مأموریت در بررسی ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶ کاوشگر را فعال معرفی می‌کرد؛ این گزارش تاریخ‌دار تضمین ادامهٔ ارتباط تا سالی مشخص نیست.

منابع

  1. NASA Voyager 1 · NASA
  2. NASA Where Are Voyager 1 and 2 Now · NASA
  3. NASA Spacecraft · NASA
  4. NASA Voyager Science · NASA
  5. NASA Pale Blue Dot · NASA
  6. NASA Instrument Shutdown 17 April 2026 · NASA · 2026-04-17

آخرین بازبینی:

فکت علمی

دانستنی‌ها

همهٔ فکت‌ها

اخبار نجوم

در خبرها

تصویر روز ناسا

در تصویرهای روز

همه

در چنین روزی

در تاریخ علم

در همان خبرها

مدخل‌هایی که با وویجر ۱ در یک خبر آمده‌اند.

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از وویجر ۱ گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین