رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهفضاپیما و اکتشاففضاپیما و تلسکوپ

تلسکوپ فضایی هابل Hubble Space Telescope

تلسکوپ فضایی هابل رصدخانه‌ای بازتابی در مدار پایین زمین است که با آینهٔ ۲٫۴ متری و ابزارهای تصویربرداری و طیف‌نگاری، آسمان را بیرون از آشفتگی جو بررسی می‌کند.

نام‌های دیگر: هابل، Hubble، تلسکوپ هابل

تلسکوپ فضایی هابل
NASA / Wikimedia Commons · Public domain · منبع تصویر

مشخصات

جرمحدود ۱۲٬۲۰۰ کیلوگرم پس از مأموریت سرویس چهارم؛ معرفی ناسا، بازخوانی ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶
قطر۲٫۴ متر
دورهٔ مداریحدود ۹۵ دقیقه؛ مقدار معرفی ناسا، بازخوانی ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶؛ نه دادهٔ زنده
پرتاب۲۴ آوریل ۱۹۹۰
پرتابگرشاتل فضایی

از ویکی‌داده (CC0).

تصویر معروف یک سحابی معمولاً پایان راهی طولانی از اندازه‌گیری است. پیش از رنگ و قاب زیبا، ابزار باید نور را جمع کند، در فیلترهای مشخص ثبت کند و داده‌ای قابل تحلیل به زمین بفرستد. تلسکوپ فضایی هابل (Hubble Space Telescope) را بهتر است از همین مسیر بشناسیم: رصدخانه‌ای برای پرسیدن سؤال علمی که عکس‌هایش تنها بخشی از پاسخ‌اند.

به‌طور خلاصه

هابل در ۲۴ آوریل ۱۹۹۰ پرتاب شد و آینهٔ اصلی آن ۲٫۴ متر قطر دارد. قرارگرفتن بیرون از آشفتگی جو به ثبت جزئیات کمک می‌کند. ابزارهای هابل در طول مأموریت عوض شده‌اند، بنابراین پوشش تاریخی طول موج با قابلیت هر ابزار فعال یکسان نیست. وضعیت مداری و عملیاتی باید همراه تاریخ منبع گزارش شود.

چرا رصد از فضا تصویر متفاوتی می‌دهد؟

هابل از بیرون بخش عمدهٔ جو زمین رصد می‌کند و نور در مسیر رسیدن به آینهٔ آن از آشفتگی هوای نزدیک زمین نمی‌گذرد. روی زمین، جو می‌تواند تصویر را متغیر و تار کند؛ همچنین همهٔ طول موج‌ها به یک اندازه از آن عبور نمی‌کنند. رفتن به فضا فرصت متفاوتی ایجاد می‌کند، هرچند محدودیت‌های اندازه، ابزار و عملیات همچنان باقی‌اند.

نباید از کیفیت تصویر هابل نتیجه گرفت که هر تلسکوپ فضایی همیشه از هر ابزار زمینی بهتر است. پرسش علمی، طول موج، توان تفکیک و مقدار نور مورد نیاز تعیین‌کننده‌اند. هابل نیز برای هر هدف و هر ابزار نتیجهٔ یکسانی ندارد. عدد معرفیِ حدود ۰٫۰۵ ثانیهٔ قوسی برای تفکیک زاویه‌ای، تضمین جزئیات ثابت در همهٔ فیلترها و شرایط نوردهی نیست.

نور در هابل چگونه به داده تبدیل می‌شود؟

هابل تلسکوپی بازتابی است: نور از آینهٔ اصلی به آینهٔ ثانویه می‌رود و سپس از روزنهٔ مرکزی آینهٔ اصلی به ابزارهای علمی می‌رسد. ابزارها می‌توانند تصویر بگیرند یا نور را برای طیف‌نگاری بررسی کنند. در نتیجه، کار هابل به ساخت عکس‌های رنگی محدود نمی‌شود؛ اطلاعاتی که از توزیع نور به دست می‌آید برای شناخت اجرام اهمیت دارد.

هر اندازه‌گیری باید همراه مشخصات ابزار، فیلتر و روش تحلیل فهمیده شود. دوربین‌های مختلف یک منظره را عیناً یکسان نمی‌بینند. رنگ در تصویر نهایی هم باید با توضیح همان تصویر خوانده شود؛ ظاهر رنگی به‌تنهایی نمی‌گوید چشم انسان از نزدیک چه می‌دید. برای فهم نتیجهٔ علمی، عنوان خبر کافی نیست و توضیح داده و روش اندازه‌گیری ارزش بیشتری دارد.

تلسکوپ فضایی هابل پس از جداشدن از شاتل آتلانتیس در سال ۲۰۰۹
تلسکوپ فضایی هابل پس از جداشدن از شاتل آتلانتیس در سال ۲۰۰۹ NASA / Wikimedia Commons · Public domain

هابل پس از جدایی از آتلانتیس در ۱۹ مهٔ ۲۰۰۹؛ اثر NASA، مالکیت عمومی. شرح عکس و مجوز در ویکی‌انبار.

مشکل آینه چگونه اصلاح شد؟

نقص شکل آینهٔ اصلی هابل باعث ابیراهی کروی شد و تصویر آغاز مأموریت را از انتظار طراحی دور کرد. اصلاح اپتیکی در نخستین مأموریت سرویس و استفاده از ابزارهای دارای تصحیح مناسب، امکان بهره‌برداری کامل‌تر را فراهم کرد. این ماجرا نشان می‌دهد مشکل علمی و مهندسی را باید در خود سامانه تشخیص داد، نه اینکه هر تاری را به یک علت عمومی نسبت داد.

پنج مأموریت سرویس در تاریخ هابل انجام شد و قطعات و ابزارهای آن تغییر کردند. بنابراین مشخصات یک نسخهٔ زمانی را نمی‌توان بی‌توضیح به تمام عمر رصدخانه تعمیم داد. جرم پرتاب با جرم پس از سرویس یکی نیست؛ مجموعهٔ دوربین‌ها نیز ثابت نمانده است. قابلیت تعمیر در گذشته هم به معنی وجود همان امکان در زمان حاضر نیست و باید جداگانه بررسی شود.

هابل چه طول موج‌هایی را می‌بیند؟

هابل در مرئی، فرابنفش و فروسرخ نزدیک پژوهش کرده است، اما توان هر ابزار باید جدا دیده شود. صفحهٔ معرفی ناسا بازهٔ کلی ۱۱۵ تا ۲۵۰۰ نانومتر را برای هابل گزارش می‌کند. این عدد جمع پوشش ابزارها در تاریخ مأموریت است؛ نمی‌توان آن را بازهٔ یک دوربین فعال یا یک فیلتر دانست.

همان معرفی، ابزار فروسرخ NICMOS را غیرفعال می‌داند. پس وجود نام یا مشخصات آن در فهرست تاریخی، نشانهٔ در دسترس بودنش برای رصد امروز نیست. مقایسه با تلسکوپ فضایی جیمز وب نیز باید بر پایهٔ ابزارها و پرسش‌های علمی باشد. برچسب «تلسکوپ جدیدتر» به‌تنهایی نمی‌گوید کدام رصدخانه برای هر طول موج مناسب‌تر است؛ بخشی از ارزش داده‌ها در کنار هم قرارگرفتن اندازه‌گیری‌های متفاوت است.

دستاوردهای هابل را چگونه به آن نسبت دهیم؟

هابل در سنجش فاصله‌های کیهانی، بررسی انبساط جهان، سیاه‌چاله‌های مرکزی و جو سیاره‌ها نقش مهمی داشته است. این نقش از مجموعه‌ای از رصدها، تحلیل‌ها و همکاری گروه‌ها پدید آمده است. نسبت‌دادن کشف انبساط کیهان یا انرژی تاریک به این تلسکوپ به‌تنهایی، سهم رصدهای زمینی و پژوهشگران دیگر را حذف می‌کند.

نام هابل نیز ممکن است ابهام ایجاد کند: رصدخانه به نام ادوین هابل نام‌گذاری شده است، اما هر نتیجه‌ای که نام «هابل» دارد با این ابزار به دست نیامده است. برای خواندن خبر علمی، سه چیز را جدا کنید: چه کسی نتیجه را گزارش کرده، کدام ابزار داده داده و چه استدلالی داده را به نتیجه وصل می‌کند. این تمایز کمک می‌کند عکس مشهور را با شاهد کافی برای هر ادعا اشتباه نگیریم.

دربارهٔ مدار و ادامهٔ کار چه می‌دانیم؟

مدار هابل ثابت نیست و مشخصات معرفی، دادهٔ لحظه‌ای محسوب نمی‌شود. در صفحهٔ ناسای بازخوانده‌شده در ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶، ارتفاع تقریبی حدود ۴۸۳ کیلومتر و دورهٔ حدود ۹۵ دقیقه آمده است. این اعداد برای شناخت مدار پایین زمین مفیدند؛ برای پیش‌بینی عبور یا اعلام ارتفاع همین لحظه کافی نیستند.

ناسا در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۴ از بازگشت رصد علمی در حالت تک‌ژیروسکوپ خبر داد. این تغییر ادامهٔ بیشتر رصدها را ممکن می‌کرد، اما به معنی بی‌تغییرماندن همهٔ ظرفیت‌های نشانه‌روی نبود. خبر سال ۲۰۲۴ را نباید گزارش تله‌متری امروز خواند. برای ادعای وضعیت جاری، گزارش عملیاتی تازه لازم است؛ سابقهٔ ادامهٔ علم، تضمین برنامهٔ همهٔ روزهای آینده نیست.

برای دنبال‌کردن یک تصویر، از شرح علمی همان قاب شروع کنید و ابزار و طول موجش را بیابید. این مسیر کوتاه کمک می‌کند از تماشای زیبایی به فهم اندازه‌گیری برسید.

پرسش‌های رایج

  1. آیا هابل فقط عکس می‌گیرد؟

    تلسکوپ فضایی هابل علاوه بر تصویربرداری، با طیف‌نگارها نور را تحلیل می‌کند. داده‌ها برای شناخت ویژگی‌های اجرام به کار می‌روند و تصویر رنگی فقط یکی از خروجی‌هاست. شرح طراحی هابل در ناسا مسیر نور و نقش ابزارها را توضیح می‌دهد. نتیجهٔ هر رصد باید با مشخصات ابزار و روش تحلیل خوانده شود.

  2. آیا بازهٔ ۱۱۵ تا ۲۵۰۰ نانومتر متعلق به دوربین فعال هابل است؟

    بازهٔ ۱۱۵ تا ۲۵۰۰ نانومتر در معرفی هابل، پوشش کلی ابزارها در تاریخ مأموریت است و به یک دوربین فعال تعلق ندارد. صفحهٔ معرفی ناسا ابزار NICMOS را هم غیرفعال معرفی می‌کند. برای دانستن امکان یک رصد باید بازهٔ همان ابزار و فیلتر را دید؛ فهرست تاریخی جای فهرست قابلیت عملیاتی را نمی‌گیرد.

  3. آیا هابل هنوز با یک ژیروسکوپ کار می‌کند؟

    گزارش ناسا در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۴ بازگشت هابل به رصد علمی در حالت تک‌ژیروسکوپ را اعلام کرد و ادامهٔ بیشتر رصدها را ممکن دانست. همان گزارش عملیات شاهد یک رویداد تاریخ‌دار است. برای پاسخ دربارهٔ وضعیت دقیق امروز باید گزارش تازه بررسی شود؛ خبر سال ۲۰۲۴ پایش لحظه‌ای همهٔ روزهای بعد نیست.

  4. آیا آینهٔ خراب هابل تعویض شد؟

    مشکل آغاز مأموریت هابل، خطای شکل آینهٔ اصلی و ابیراهی کروی بود. راه‌حل بر تصحیح اپتیکی و ابزارهای مناسب تکیه داشت، نه تعویض آینهٔ اصلی با آینه‌ای تازه. شرح اپتیک هابل در ناسا این اصلاح را توضیح می‌دهد. ابزارهای مأموریت در طول زمان تغییر کردند و باید مشخصات هر دوره را جدا بررسی کرد.

  5. ارتفاع هابل همیشه ۵۴۰ کیلومتر است؟

    ارتفاع تلسکوپ فضایی هابل ثابت نیست. معرفی ناسا که در ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶ بازخوانی شد، حدود ۴۸۳ کیلومتر و دورهٔ مداری حدود ۹۵ دقیقه را ذکر می‌کند. صفحهٔ معرفی هابل برای شناخت تقریبی مأموریت است؛ این اعداد دادهٔ زنده نیستند و از آن‌ها نمی‌توان زمان عبور دقیق بر فراز یک شهر را محاسبه کرد.

  6. آیا هابل به‌تنهایی انبساط جهان را کشف کرد؟

    تلسکوپ فضایی هابل به سنجش فاصله‌ها و بررسی انبساط کیهان کمک کرده است، اما کشف انبساط را نمی‌توان به آن به‌تنهایی نسبت داد. مرور دستاوردهای هابل در ناسا حوزه‌های نقش آن را شرح می‌دهد. نام تلسکوپ از ادوین هابل گرفته شده و نباید پژوهش تاریخی آن اخترشناس را با داده‌های این رصدخانه یکی دانست.

منابع

  1. About Hubble · NASA
  2. Hubble Design · NASA
  3. Optics · NASA
  4. Hubble Science Highlights · NASA
  5. Hubble Restarts Science in New Pointing Mode · NASA · 2024-06-14
  6. Hubble by the Numbers · NASA

آخرین بازبینی:

راهنما و مقاله

برای خواندن بیشتر

همه

فکت علمی

دانستنی‌ها

همهٔ فکت‌ها

اخبار نجوم

در خبرها

همه

تصویر روز ناسا

در تصویرهای روز

همه

در چنین روزی

در تاریخ علم

در همان خبرها

مدخل‌هایی که با تلسکوپ فضایی هابل در یک خبر آمده‌اند.

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از تلسکوپ فضایی هابل گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین