رصدخانهٔ جنوبی اروپا، که به اختصار ESO خوانده می‌شود، در سال ۱۹۶۲ بنیان گذاشته شد تا کشورهای اروپایی بتوانند با هزینهٔ مشترک تلسکوپ‌هایی در حد و اندازه‌ای بسازند که هیچ‌کدام به‌تنهایی از عهده‌اش برنمی‌آمدند. دفتر مرکزی آن در گارشینگ نزدیک مونیخ آلمان است، اما تلسکوپ‌هایش در آسمان بسیار صاف و خشک صحرای آتاکاما در شیلی قرار دارند. تا سال ۲۰۲۶، ۱۶ کشور عضو این سازمان‌اند.
ESO چه رصدخانه‌هایی دارد؟
ESO در شیلی سه پایگاه رصدی اصلی دارد. قدیمی‌ترین آن‌ها لا سیّا است که از دههٔ ۱۹۶۰ فعالیت می‌کند و تلسکوپ ۳٫۶ متری میزبان سیاره‌یاب HARPS در آنجا قرار دارد. پایگاه دوم پارانال بر فراز کوهی به ارتفاع حدود ۲۶۰۰ متر قرار دارد و میزبان تلسکوپ بسیار بزرگ (VLT) است؛ مجموعهای از چهار تلسکوپ با آینه‌های ۸٫۲ متری که می‌توانند جداگانه یا با هم، بهصورت تداخلسنج، کار کنند. سومین پایگاه، دشت چاینانتور در ارتفاع بیش از ۵۰۰۰ متری، محل آلما است که ESO یکی از شرکای آن به‌شمار می‌رود.
ESO در حال ساخت چه چیزی است؟
بزرگ‌ترین پروژهٔ در دست ساخت این سازمان تلسکوپ بسیار بزرگ اروپایی (ELT) با آینهٔ اصلی حدود ۳۹ متر است که بر فراز کوه سرو آرمازونس در شیلی برپا می‌شود. هدف‌ها شامل تصویربرداری مستقیم از سیاره‌های فراخورشیدی، بررسی نخستین کهکشان‌ها و اندازه‌گیری شتاب انبساط جهان است. ESO همچنین میزبان بخش جنوبی آرایهٔ تلسکوپ‌های چرنکوف (CTAO) در پارانال است.
دستاوردهای علمی ESO
داده‌های ESO پشتوانهٔ بسیاری از کشفیات مهم بوده‌اند. سیارهٔ پروکسیما قنطورس b در سال ۲۰۱۶ با روش سرعت شعاعی و به کمک ابزارهای این رصدخانه پیدا شد. ستاره‌شناسان با VLT (و گروهی دیگر با تلسکوپ کک) مدار ستاره‌های نزدیک سیاه‌چالهٔ مرکز راه شیری را سال‌ها دنبال کردند، پژوهشی که به جایزهٔ نوبل فیزیک ۲۰۲۰ انجامید. یکی از نخستین تصویرهای مستقیم یک سیارهٔ فراخورشیدی (۲۰۰۴) و بررسی منظومهٔ تراپیست-۱ نیز با تلسکوپ‌های ESO انجام شده است.
پرسش‌های رایج
### رصدخانهٔ جنوبی اروپا کجاست؟
دفتر مرکزی رصدخانهٔ جنوبی اروپا در گارشینگ آلمان است، اما تلسکوپ‌های آن در شمال شیلی و در صحرای آتاکاما قرار دارند، چون این منطقه از خشک‌ترین و تاریک‌ترین نقاط زمین است.
### تلسکوپ بسیار بزرگ ESO چیست؟
تلسکوپ بسیار بزرگ (VLT) مجموعهای از چهار تلسکوپ ۸٫۲ متری در رصدخانهٔ پارانال است. این تلسکوپها هم تکتک و هم بهصورت تداخلسنج برای دیدن جزئیات بسیار ریز به کار میروند.
### چه کشورهایی عضو ESO هستند؟
تا سال ۲۰۲۶، ۱۶ کشور اروپایی از جمله آلمان، فرانسه، بریتانیا، ایتالیا، اسپانیا و سوئیس عضو رصدخانهٔ جنوبی اروپا هستند و شیلی میزبان تأسیسات آن است.
### آیا ESO در جست‌وجوی سیاره‌های فراخورشیدی نقش دارد؟
بله، ESO با ابزارهایی مانند HARPS در لا سیّا و ESPRESSO در پارانال از پیشروان یافتن سیاره‌های فراخورشیدی با روش سرعت شعاعی است و ELT برای تصویربرداری مستقیم از آن‌ها طراحی شده است.