اتا شاه‌تخته Eta Carinae

اتا شاه‌تخته (Eta Carinae) در حدود هفت هزار و پانصد سال نوری از ما، در جنوب آسمان، درون سحابی شاه‌تخته قرار دارد. از نیمکرهٔ شمالی دیده نمی‌شود و بیشتر مردم ایران آن را نمی‌بینند. این سامانه از دو ستارهٔ بسیار پرجرم تشکیل شده است: ستارهٔ اصلی با جرمی حدود صد برابر خورشید و همدمی کوچک‌تر ولی داغ‌تر.

اتا شاه‌تخته چه ویژگی‌هایی دارد؟

درخشندگی کل سامانه چند میلیون برابر خورشید است. ستارهٔ اصلی به‌شدت ناپایدار است و مدام بخشی از جرمش را به‌صورت باد ستاره‌ای قوی به فضا می‌ریزد. دو ستاره در مداری پرخروج از مرکز با دورهٔ حدود ۵٫۵ سال یکدیگر را دور می‌زنند. در نزدیک‌ترین فاصله، باد ستاره‌ها با هم برخورد می‌کنند و تابش پرتو ایکس و ویژگی‌های طیف به‌طور قابل‌توجه تغییر می‌کنند؛ اخترشناسان همین چرخه را با مشاهده‌های منظم دنبال می‌کنند.

فوران بزرگ سدهٔ نوزدهم

در سال‌های حدود ۱۸۳۷ تا ۱۸۵۸ این ستاره به‌طور ناگهانی بسیار روشن شد و در حدود سال ۱۸۴۳ پس از شباهنگ دومین ستارهٔ درخشان آسمان به نظر می‌رسید. در این فوران بخش بزرگی از جرم ستاره، شاید ده برابر جرم خورشید یا بیشتر، بیرون ریخته شد. آن مواد دو لالهٔ عظیم گازی و غباری ساختند که امروز «سحابی همونکولوس» نام دارد و با تلسکوپ فضایی هابل به‌خوبی عکس‌برداری شده است. این سحابی نمونهٔ بارز مادهٔ بیرون‌ریختهٔ یک ستارهٔ پرجرم است.

آیندهٔ اتا شاه‌تخته

اتا شاه‌تخته بسیار پرجرم است و عمر کوتاهی دارد. به‌احتمال زیاد در زمانی که از نظر نجومی دور نیست (شاید در چند صدهزار سال آینده یا کمتر) به‌صورت ابرنواختر یا حتی ابرنواختر درخشان‌تر منفجر خواهد شد. هیچ‌کس نمی‌تواند زمان دقیقش را بگوید. فاصلهٔ آن از ما چنان زیاد است که خطری برای زمین نخواهد داشت. این ستاره همچنین نمونه‌ای از ستارهٔ دوتایی با برهم‌کنش شدید است.

پرسش‌های رایج

### اتا شاه‌تخته چیست؟
اتا شاه‌تخته سامانه‌ای دوتایی از دو ستارهٔ بسیار پرجرم و درخشان در صورت فلکی شاه‌تخته است. این سامانه از ناپایدارترین ستاره‌های شناخته‌شدهٔ کهکشان ماست.

### اتا شاه‌تخته چقدر از ما دور است؟
اتا شاه‌تخته حدود ۷۵۰۰ سال نوری از ما فاصله دارد. نور آن از دوران پیش از تمدن‌های نخستین به ما رسیده است.

### فوران بزرگ اتا شاه‌تخته چه بود؟
فوران بزرگ در سال‌های ۱۸۳۷ تا ۱۸۵۸ رخ داد و ستاره برای مدتی بسیار روشن شد. بخش زیادی از جرم ستاره بیرون ریخت و سحابی همونکولوس را ساخت.

### آیا اتا شاه‌تخته به زودی منفجر می‌شود؟
اتا شاه‌تخته احتمالاً در آینده‌ای نجومی نزدیک منفجر می‌شود، اما «نزدیک» می‌تواند صدها هزار سال باشد. هیچ نشانهٔ قطعی از انفجار قریب‌الوقوع وجود ندارد.