رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهستاره‌ها و سحابی‌هارویداد

ابرنواختر Supernova

ابرنواختر انفجار بسیار پرانرژی ناشی از پایان زندگی بعضی ستاره‌ها یا انفجار گرماهسته‌ای کوتولهٔ سفید است؛ روشنایی آن تغییر می‌کند و همهٔ انواع آن بازماندهٔ فشرده ندارند.

ابرنواختر
NASA/ESA, The Hubble Key Project Team and The High-Z Supernova Search Team / Wikimedia Commons · Public domain · منبع تصویر

به‌طور خلاصه

ابرنواختر می‌تواند از فروپاشی هستهٔ یک ستارهٔ پرجرم یا انفجار کوتولهٔ سفید پدید بیاید. این دو مسیر با نام‌گذاری طیفی دقیقاً یکسان نیستند. نور انفجار، ابر گسترش‌یابنده و جسم فشردهٔ احتمالی سه بخش متفاوت‌اند. ابرنواخترهای نوع Ia پس از تصحیح‌های لازم برای اندازه‌گیری فاصله‌های کیهانی به کار می‌روند.

در عکس یک کهکشان، نقطه‌ای روشن کنار هالهٔ آن دیده می‌شود؛ نقطه‌ای که در تصویر پیشین کم‌نور بود یا دیده نمی‌شد. نام «ستارهٔ نو» شاید تولد را تداعی کند، اما ابرنواختر معمولاً خبر از پایان یک مسیر ستاره‌ای می‌دهد. برای فهمیدن ماجرا باید هم تغییر نور را دنبال کرد و هم طیف آن را گرفت.

نور تازه از پایان یک ستاره

ابرنواختر یک افزایش سادهٔ نور در ستاره‌ای آرام نیست؛ رویدادی انفجاری است که ساختار ستاره یا کوتولهٔ سفید را به‌شدت تغییر می‌دهد. نور آن می‌تواند از فاصله‌های بسیار زیاد آشکار شود. با این حال، همهٔ ابرنواخترها در اوج به یک اندازه روشن نمی‌شوند و عبارت «روشن‌تر از یک کهکشان» توصیف تضمین‌شدهٔ تک‌تک آن‌ها نیست.

آنچه دوربین به صورت نقطه ثبت می‌کند معمولاً تصویر تفکیک‌شدهٔ سطح ستاره نیست. فاصله چنان زیاد است که ناحیهٔ درخشان در یک لکهٔ نوری کوچک جمع می‌شود. اندازهٔ این لکه در عکس بیشتر به ابزار و پردازش وابسته است. از قطر نقطه روی صفحه نمی‌توان قطر جسم منفجرشده را اندازه گرفت.

ابرنواختر SN 1994D در کنار کهکشان میزبانش NGC 4526
ابرنواختر SN 1994D در کنار کهکشان میزبانش NGC 4526 NASA/ESA, The Hubble Key Project Team and The High-Z Supernova Search Team / Wikimedia Commons · Public domain

نقطهٔ درخشان SN 1994D در تصویر کهکشان NGC 4526؛ پهنای نقطه، تصویر تفکیک‌شدهٔ خود ستاره نیست.

وقتی هستهٔ ستاره فرومی‌ریزد

در یک ستارهٔ پرجرم، مرحله‌های پیاپی واکنش هسته‌ای می‌توانند به ساخت هسته‌ای از گروه آهن برسند. همجوشی این ماده مانند مراحل پیشین انرژی کافی برای نگه‌داشتن ساختار ستاره فراهم نمی‌کند. هسته می‌تواند زیر گرانش فروریزد و فرایند پیچیده‌ای را آغاز کند که به بیرون‌ریزی لایه‌ها می‌انجامد. این مسیر را فروپاشی هسته می‌نامند.

شرح کوتاه «هسته مثل توپ پس می‌جهد و همه‌چیز را پرتاب می‌کند» همهٔ فیزیک انفجار را نمی‌رساند. انتقال انرژی و رفتار مادهٔ بسیار فشرده اهمیت دارند و مدل‌سازی جزئیات همچنان موضوع پژوهش است. توضیح ساده باید رابطهٔ گرانش، تولید انرژی و تحول هسته را روشن کند، بی‌آنکه انفجار را برخوردی مکانیکی و بی‌مسئله جلوه دهد.

برای این خانواده معمولاً از ستاره‌هایی با جرم آغازین حدود هشت برابر خورشید یا بیشتر صحبت می‌شود. این یک مرز تقریبی است، نه حکم یکسان برای هر ترکیب و هر سامانه. از فروپاشی ممکن است ستارهٔ نوترونی یا سیاه‌چاله باقی بماند. جرم آغازین تنها اطلاعات لازم برای پیش‌بینی دقیق تمام جزئیات پایان یک ستاره نیست.

کوتولهٔ سفید چگونه منفجر می‌شود؟

خانوادهٔ دیگر با کوتولهٔ سفید و انفجار گرماهسته‌ای آن مرتبط است. کوتولهٔ سفید بازمانده‌ای فشرده از تحول ستاره است و در یک سامانهٔ دوتایی می‌تواند سرنوشت متفاوتی پیدا کند. دریافت ماده از همدم یکی از مسیرهای مطرح است؛ برهم‌کنش و ادغام دو کوتولهٔ سفید نیز در مدل‌ها و پژوهش‌ها بررسی می‌شود.

نباید همهٔ رویدادهای نوع Ia را به داستان واحد «رسیدن دقیق به یک جرم مشخص» فروکاست. زیرگروه‌ها و مسیرهای پیشنهادی گوناگون‌اند. برای نمونه، یک شبیه‌سازی ادغام می‌تواند ویژگی‌های یک زیرگروه کم‌نور را بازتولید کند، اما همین نتیجه اثبات نمی‌کند همهٔ Iaها آن‌گونه ساخته می‌شوند. توان توضیح یک نمونه با یگانه‌بودن سازوکار تفاوت دارد.

در انفجار کوتولهٔ سفید ممکن است جسم فشردهٔ مرکزی مانند بازماندهٔ فروپاشی هسته باقی نماند. بنابراین جملهٔ «هر ابرنواختر یک ستارهٔ نوترونی یا سیاه‌چاله می‌سازد» نادرست است. پیش از توصیف بازمانده باید بدانیم از کدام خانواده و کدام مدل فیزیکی صحبت می‌کنیم؛ نام عمومی ابرنواختر پاسخ کافی نمی‌دهد.

نام طیفی با سازوکار یکی نیست

نام‌گذاری رصدی از ویژگی‌های نور و طیف آغاز می‌شود، در حالی که تقسیم‌بندی فیزیکی می‌پرسد چه فرایندی انفجار را ایجاد کرده است. طیف نشان می‌دهد چه نشانه‌هایی در نور وجود دارد و تغییر آن‌ها چگونه پیش می‌رود. پژوهشگران از همین داده‌ها برای پی‌بردن به جنس ماده و شرایط رویداد استفاده می‌کنند.

دو دسته‌بندی با هم ارتباط دارند، اما یکسان نیستند. برچسب طیفی هر رویداد باید از منبع معتبر همان رویداد گرفته شود؛ حتی یک کپشن عمومی هم ممکن است اشتباه کند.

پس از اوج روشنایی چه می‌ماند؟

روشنایی ابرنواختر با گذشت زمان بالا می‌رود و پایین می‌آید. نمودار این تغییر، منحنی نور نام دارد و اطلاعاتی دربارهٔ رویداد می‌دهد. عکس تک‌لحظه‌ای فقط یک برش از این روند است. دو نقطه با روشنایی مشابه ممکن است در مرحله‌های متفاوت تحول باشند؛ یکی هنوز روشن‌تر شود و دیگری رو به کم‌نورشدن برود.

مادهٔ پرتاب‌شده و موج انفجار می‌توانند مدت بسیار طولانی‌تری از اوج نور اولیه قابل مطالعه باشند. تصویری از سحابی بازمانده، تصویر خودِ لحظهٔ انفجار نیست. همچنین ابر گازی و جسم فشردهٔ احتمالی یکی نیستند. تلسکوپ‌ها می‌توانند هر کدام از این بخش‌ها را با روش و طول‌موج متفاوت دنبال کنند.

نواختر نیز با ابرنواختر فرق دارد. در توضیح معمول نواختر، انفجار به لایهٔ سطحی مادهٔ انباشته‌شده روی کوتولهٔ سفید مربوط است و نابودی کلی کوتوله الزاماً رخ نمی‌دهد. شباهت نام‌ها نباید باعث شود هر روشن‌شدن ناگهانی را یک انفجار یکسان بدانیم. برای تشخیص، روند نور و طیف لازم است.

عنصرسازی و پخش ماده

ابرنواخترها در ساخت و پخش بخشی از عنصرها نقش دارند. بعضی هسته‌ها پیش از انفجار در ستاره ساخته شده‌اند و برخی در شرایط انفجاری تولید می‌شوند. بیرون‌ریزی ماده این محصولات را به محیط می‌رساند. ساختن عنصر و آزادکردن آن دو مرحله‌اند؛ حتی در یک رویداد نیز لازم است این دو پرسش جدا بررسی شوند.

با این حال، همهٔ عنصرهای سنگین فقط محصول ابرنواختر نیستند. ستاره‌های غول در مسیر کند گرفتن نوترون و ادغام ستاره‌های نوترونی در مسیر تند نقش دارند. سهم محیط‌ها برای عنصرهای مختلف یکسان نیست. ابرنواختر بخش مهمی از چرخهٔ ماده است، اما توضیح منشأ تمام جدول تناوبی را به تنهایی بر عهده ندارد.

ابرنواخترها چگونه فاصله را نشان می‌دهند؟

ابرنواخترهای نوع Ia شمع‌های قابل استانداردسازی‌اند؛ یعنی پس از استفاده از رابطه‌های رصدی و تصحیح‌های لازم می‌توان روشنایی ذاتی آن‌ها را برآورد کرد. سپس مقایسه با روشنایی دریافتی، فاصله را محدود می‌کند. این روش بر یکسان‌بودن کامل و بی‌خطای همهٔ انفجارها تکیه ندارد؛ عدم قطعیت بخشی از اندازه‌گیری است.

پژوهش ریس و همکاران در سال ۱۹۹۸ از داده‌های ابرنواختری برای بررسی انبساط جهان و شواهد شتابداربودن آن استفاده کرد. اهمیت رویدادها در این کاربرد، فقط روشنایی زیاد نیست؛ امکان مقایسهٔ روشمند آن‌هاست. هنگام خواندن خبر یک کشف، بپرسید منحنی نور، طیف و فاصله چگونه برآورد شده‌اند، نه اینکه فقط نقطه چقدر در عکس می‌درخشد.

پرسش‌های رایج

  1. ابرنواختر چیست؟

    ابرنواختر انفجاری بسیار پرانرژی است که می‌تواند از فروپاشی هستهٔ یک ستارهٔ پرجرم یا انفجار گرماهسته‌ای کوتولهٔ سفید پدید بیاید. نور آن با زمان تغییر می‌کند و بازمانده‌ها در همهٔ انواع یکسان نیستند. ظاهر یک نقطهٔ تازه در عکس به‌تنهایی نوع رویداد را معلوم نمی‌کند؛ طیف و منحنی نور نیز لازم‌اند.

  2. آیا خورشید ابرنواختر خواهد شد؟

    خورشیدِ تنها مسیر معمول فروپاشی هستهٔ ستاره‌های پرجرم را طی نمی‌کند. جرم آن برای گذر از همهٔ مرحله‌های هسته‌ای آن ستاره‌ها کافی نیست و در تحول پایانی به کوتولهٔ سفید می‌رسد. بنابراین وجود آهن در ترکیب خورشید یا داغ‌بودن آن دلیل ابرنواخترشدنش نیست؛ ترکیب به‌ارث‌رسیده با تولید فعلی هسته تفاوت دارد.

  3. آیا همهٔ نوع Iaها از یک مسیر ساخته می‌شوند؟

    نوع Ia با انفجار گرماهسته‌ای کوتولهٔ سفید مرتبط است، اما همهٔ جزئیات آن به یک مسیر یگانه محدود نشده‌اند. دریافت ماده از همدم و ادغام کوتوله‌های سفید از مسیرهای بررسی‌شده‌اند. نتیجهٔ یک مدل برای زیرگروهی مشخص را نباید اثبات منشأ تمام Iaها دانست. داده‌های رصدی باید سازگاری هر مدل را جداگانه بسنجند.

  4. آیا بعد از هر ابرنواختر سیاه‌چاله می‌ماند؟

    پس از هر ابرنواختر الزاماً سیاه‌چاله باقی نمی‌ماند. در فروپاشی هسته، بازمانده می‌تواند ستارهٔ نوترونی یا سیاه‌چاله باشد؛ در انفجار گرماهسته‌ای کوتولهٔ سفید، بازماندهٔ فشردهٔ مرکزی الزاماً وجود ندارد. ابر مادهٔ پرتاب‌شده نیز با جسم فشرده فرق دارد. برای توصیف پایان رویداد باید خانواده و شرایط فیزیکی آن مشخص باشد.

  5. نواختر با ابرنواختر چه فرقی دارد؟

    نواختر معمولاً انفجار مادهٔ انباشته‌شده در لایهٔ سطحی کوتولهٔ سفید است و لزوماً خود کوتوله را نابود نمی‌کند. ابرنواختر رویدادی با سازوکار و پیامد متفاوت و بسیار پرانرژی است. شباهت واژه‌ها به معنی تفاوت ساده در اندازهٔ یک پدیده نیست. برای شناسایی رویداد، طیف و تغییر روشنایی آن در زمان بررسی می‌شود.

  6. چرا نوع Ia برای اندازه‌گیری فاصله مفید است؟

    ابرنواخترهای نوع Ia پس از تصحیح بر پایهٔ ویژگی‌های رصدی، امکان برآورد روشنایی ذاتی را فراهم می‌کنند. مقایسهٔ آن با نور دریافتی به اندازه‌گیری فاصله کمک می‌کند. آن‌ها لامپ‌هایی کاملاً یکسان نیستند؛ شکل منحنی نور و عدم قطعیت‌ها اهمیت دارند. همین قابلیت استانداردسازی، آن‌ها را برای پژوهش انبساط کیهان ارزشمند کرده است.

منابع

  1. NASA Stars · NASA
  2. NASA Types of Stars · NASA
  3. NASA Imagine Supernovae · NASA
  4. NASA Hubble Stellar Explosions · NASA
  5. Pakmor et al. 2009 · arXiv
  6. Riess et al. 1998 · arXiv

آخرین بازبینی:

راهنما و مقاله

برای خواندن بیشتر

همه

فکت علمی

دانستنی‌ها

همهٔ فکت‌ها

اخبار نجوم

در خبرها

همه

تصویر روز ناسا

در تصویرهای روز

همه

در چنین روزی

در تاریخ علم

در همان خبرها

مدخل‌هایی که با ابرنواختر در یک خبر آمده‌اند.

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از ابرنواختر گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین