ابرنواختر Supernova

ابرنواختر یکی از پرانرژی‌ترین رویدادهای کیهان است. در این انفجار، ستاره بخش بزرگی از جرم خود را با سرعتی در حدود ده هزار کیلومتر بر ثانیه به فضا می‌پراکند. عنصرهای سنگین مانند آهن، کلسیم و اکسیژن که در بدن ما و سیارهٔ ما وجود دارند، در ستاره‌ها و ابرنواخترها ساخته شده‌اند. از همین رو گفته می‌شود ما از غبار ستاره‌ها ساخته شده‌ایم.

ابرنواخترها چند نوع‌اند؟

دو سازوکار اصلی وجود دارد. نوع Ia وقتی رخ می‌دهد که یک کوتولهٔ سفید در سامانهٔ دوتایی مادهٔ همدمش را می‌بلعد و به حد چاندراسخار می‌رسد؛ آن‌گاه همجوشی هسته‌ای ناگهانی ستاره را کاملاً نابود می‌کند. نوع دیگر، ابرنواخترهای فروپاشی هسته‌ای (انواع II، Ib و Ic) است. در ستاره‌ای با جرم بیش از حدود هشت برابر خورشید، وقتی سوخت هسته‌ای تمام می‌شود هسته به‌ناگاه فرو می‌ریزد و لایه‌های بیرونی با موج ضربه‌ای به بیرون رانده می‌شوند. باقی‌ماندهٔ هسته ستارهٔ نوترونی یا سیاه‌چاله است.

ابرنواخترهای مشهور

در کهکشان ما حدود یک یا دو ابرنواختر در هر سده رخ می‌دهد. ابرنواختر سال ۱۰۵۴ میلادی را اخترشناسان چینی و عرب ثبت کردند و بازماندهٔ آن امروز سحابی خرچنگ است. ابرنواخترهای سال‌های ۱۵۷۲ (تیکو براهه) و ۱۶۰۴ (کپلر) آخرین موردهای با چشم دیده‌شده در راه شیری‌اند. در سال ۱۹۸۷ ابرنواختر SN 1987A در ابر ماژلانی بزرگ نزدیک‌ترین رویداد در دوران مدرن بود و برای نخستین بار نوترینوهای آن آشکار شدند.

ابرنواخترها چه فایده‌ای برای اخترشناسی دارند؟

نوع Ia درخشندگی تقریباً یکسانی دارد و به عنوان «شمع استاندارد» برای اندازه‌گیری فاصله به کار می‌رود. اندازه‌گیری فاصلهٔ این ابرنواخترها در سال ۱۹۹۸ نشان داد که انبساط جهان شتاب می‌گیرد؛ کشفی که به معرفی انرژی تاریک و جایزهٔ نوبل فیزیک ۲۰۱۱ انجامید.

پرسش‌های رایج

### ابرنواختر چیست؟
ابرنواختر انفجار پایانی بعضی ستاره‌هاست که برای مدتی درخشندگی بسیار بالایی دارد. در این انفجار عنصرهای سنگین ساخته و در کهکشان پخش می‌شوند.

### آیا خورشید ابرنواختر می‌شود؟
نه. جرم خورشید برای فروپاشی هسته‌ای کافی نیست و خورشید در پایان عمرش به کوتولهٔ سفید تبدیل می‌شود. فقط ستاره‌های بسیار پرجرم یا کوتوله‌های سفید دارای همدم ابرنواختر می‌شوند.

### ابرنواختر چه تفاوتی با نواختر دارد؟
در نواختر فقط لایهٔ سطحی یک کوتولهٔ سفید می‌سوزد و ستاره باقی می‌ماند. در ابرنواختر خود ستاره نابود یا هسته‌اش دگرگون می‌شود و انرژی بسیار بسیار بیشتر است.

### آیا ابرنواختر نزدیک به زمین خطرناک است؟
برای خطرناک بودن، ابرنواختر باید در فاصلهٔ چند ده سال نوری، یعنی کمتر از حدود ۵۰ تا ۱۰۰ سال نوری، باشد. ستاره‌ای با این توانایی در آن نزدیکی شناخته نشده است.