دانشنامهکهکشانها و کیهانجرم آسمانی
کهکشان Galaxy
کهکشان سامانهای از ستارهها و مواد میان آنهاست که گرانش کنار هم نگهشان میدارد و معمولاً در هالهای از مادهٔ تاریک قرار دارد؛ کهکشان راه شیری، خانهٔ منظومهٔ شمسی، یکی از آنهاست.

در عکس، بازوهای رنگی و رگههای غبار میبینید؛ پشت چشمی شاید فقط لکهای کمنور پیدا کنید. هر دو میتوانند نمای یک کهکشان باشند. تفاوت، فقط قدرت بزرگنمایی نیست: دوربین نور جمع میکند، فیلترها بخشهای مختلف آن را جدا میکنند و پردازش، جزئیات را آشکار میسازد. پیش از آنکه از لکهٔ آسمان ناامید شوید، بد نیست بدانید چه سامانهای روبهروی شماست و عکس دقیقاً چه چیزی را نشان میدهد.
بهطور خلاصه
کهکشانها سامانههای گرانشیِ متنوعیاند و منظومهٔ شمسی فقط بخش کوچکی از یکی از آنهاست. مارپیچی، بیضوی، عدسی و نامنظم، توصیف شکلاند؛ «کوتوله» به مقیاس و «فعال» به وضعیت فیزیکی مربوط است. حرکت ستارهها و اثرهای گرانشی، شواهدی دربارهٔ مادهٔ تاریک میدهند که در عکس معمولی دیده نمیشود. شمار کل کهکشانهای جهان قابل مشاهده را با مدل و با درنظرگرفتن اجرام کمنور برآورد میکنند؛ هیچ تصویر واحدی سرشماری تمام جهان نیست.
زمین در کدام کهکشان است و فرق کهکشان با منظومه چیست؟
زمین در منظومهٔ شمسی و منظومهٔ شمسی در کهکشان راه شیری قرار دارد؛ کهکشان، سامانهای بسیار گستردهتر از یک ستاره و سیارههایش است. خورشید یکی از ستارههای این کهکشان است. وقتی نام کهکشان (Galaxy) را میشنوید، قرار نیست یک خورشید مرکزی را با چند سیارهٔ بسیار دور تصور کنید. ستارهها و مواد دیگر، در میدان گرانشیِ کل سامانه حرکت میکنند.
خوشهٔ ستارهای هم همان کهکشان کوچکشده نیست. خوشه مجموعهای از ستارههاست که میتواند درون یک کهکشان باشد. اما در مرز کمنورترین کهکشانها و خوشههای ستارهای، ظاهر یا تعداد ستاره بهتنهایی همیشه جواب نمیدهد. سرعت حرکت ستارهها، ترکیب شیمیایی و جرم لازم برای نگهداشتن سامانه از نشانههایی هستند که پژوهشگران بررسی میکنند. «بیشتر از این تعداد ستاره، حتماً کهکشان است» تعریف مطمئنی نیست.
ویلمن و استریدر (Willman & Strader) در پژوهشی در سال ۲۰۱۲ تعریفی بر پایهٔ ویژگیهای دینامیکی پیشنهاد کردند؛ این یک پیشنهاد علمی برای مسئلهٔ مرزی است، نه نامگذاری واحد و مصوب برای هر جسم مشکوک. وجود چنین بحثی ضعف واژهٔ کهکشان نیست. هرچه ابزارها جمعیتهای کمنورتر را پیدا میکنند، لازم میشود معیارهایمان را دقیقتر کنیم.
یک پله بالاتر، گروه و خوشهٔ کهکشانی داریم که اعضایشان خودِ کهکشانها هستند. در مقیاس بزرگتر، توزیع کهکشانها شبکهای با رشتهها و ناحیههای کمجمعیت میسازد. این نامها را صرفاً جعبههای تودرتوی همسان ندانید؛ مثلاً هر ابرخوشه الزاماً سامانهای نیست که همهٔ اعضایش با گرانش به یکدیگر مقید باشند. در نجوم، بزرگترشدن مقیاس میتواند رفتار سامانه را هم عوض کند.
درون یک کهکشان چه هست و مادهٔ تاریک کجاست؟
ستارهها، گاز و غبار بخشهای شناختهشدهٔ کهکشاناند و در بسیاری از کهکشانها شواهد گرانشی از مادهای بیشتر از مادهٔ نورانی خبر میدهند. گاز میتواند مادهٔ اولیهٔ ستارههای تازه باشد؛ غبار بخشی از نور را میپوشاند و در طول موجهای دیگر میدرخشد. بنابراین ناحیهٔ تیرهٔ یک عکس، الزاماً فضایی خالی نیست.
در یک کهکشان مارپیچی، قرص، برآمدگی مرکزی و هاله را از هم جدا میکنیم. بازوها در قرصاند؛ هاله گستردهتر است و میتواند ستارههای پیر و خوشههای ستارهای داشته باشد. این توصیف را نباید بیتغییر روی هر کهکشانی گذاشت. بعضیها قرص و بازوی واضح ندارند و سهم گاز یا جمعیت ستارهایشان متفاوت است. کهکشان، یک طرح ساختمانی با چند اندازهٔ مختلف نیست.
برای بررسی مادهٔ تاریک، تنها به روشنایی تکیه نمیکنیم. حرکت ستارهها و گاز میگوید چه میدان گرانشیای لازم است تا آن حرکت توضیح داده شود. همگرایی گرانشی، یعنی خمشدن مسیر نور بر اثر گرانش، راه دیگری برای بررسی توزیع جرم است. ناسازگاری جرمِ حاصل از این روشها با جرمِ مواد معمولی، از شواهد مادهٔ تاریک است. خود مادهٔ تاریک را به شکل ابری سیاه در عکس پیدا نمیکنیم و ماهیتش هنوز روشن نشده است.
سیاهچالهٔ مرکزی را هم با کل این جرم نامرئی یکی نگیرید. در بسیاری از کهکشانهای بزرگ، شواهدی از سیاهچالهٔ کلانجرم مرکزی داریم؛ اما نباید گفت وجود چنین سیاهچالهای در هر کهکشان اثبات شده است. سیاهچاله نیز موتوری نیست که بهتنهایی تمام کهکشان را مانند سیارههای دور خورشید بچرخاند. برای حرکت در مقیاس کهکشان، توزیع کل جرم اهمیت دارد.
چرا «کوتوله» همردیف «مارپیچی» نیست؟
«کوتوله» به مقیاس کهکشان اشاره میکند، اما «مارپیچی» شکل آن را توصیف میکند؛ این دو پاسخِ دو پرسش متفاوتاند. شبیه آن است که بپرسیم خودرو کوچک است یا آبی. یک توصیف، توصیف دیگر را حذف نمیکند. برای شناخت کهکشان هم بهتر است شکل، مقیاس و فعالیت را جدا بخوانیم.

این نمای تلسکوپ فضایی هابل (Hubble Space Telescope)، کهکشان مارپیچی NGC 4414 را نشان میدهد؛ عکس بیرونی کهکشان راه شیری نیست. تصویر: The Hubble Heritage Team (AURA/STScI/NASA)؛ مالکیت عمومی.
| خانوادهٔ ریختی | نشانهٔ دیداری معمول |
|---|---|
| مارپیچی | قرص و بازو؛ در نوع میلهدار، میلهای در ناحیهٔ مرکزی دیده میشود |
| بیضوی | نمای گرد تا کشیده و نور نسبتاً هموار، بدون بازوهای مارپیچی |
| عدسی | قرص و برآمدگی مرکزی، بدون بازوهای مارپیچیِ واضح |
| نامنظم | شکلی که در خانوادههای منظم دیگر بهخوبی جا نمیگیرد |
بیضویها معمولاً ستارههای پیرتر و ستارهزایی کمتری دارند؛ مارپیچیها اغلب گاز و ناحیههای ستارهزایی آشکارتری نشان میدهند. اینها الگوهای کلیاند و ظاهر، جای اندازهگیری را نمیگیرد. جهت دید هم مهم است: یک قرص از روبهرو و از لبه دو نمای بسیار متفاوت میسازد. پیش از ردهبندیِ یک عکس، باید این امکان را در نظر گرفت.
نمودار مشهور «چنگال هابل» خانوادههای شکلی را مرتب میکند، اما شجرهنامهٔ قطعیِ عمر کهکشانها نیست. از جای بیضوی و مارپیچی در نمودار نمیتوان نتیجه گرفت که هر کهکشان اول بیضوی بوده و بعد بازو درآورده است. همچنین «فعال» معمولاً به تابش پرانرژیِ ناحیهٔ مرکزی و تغذیهٔ سیاهچاله مربوط میشود؛ «ستارهفشان» به ستارهزایی شدید اشاره دارد. هیچکدام را صرفاً شکل تازهای در همان جدول ندانید.
کهکشانها چگونه ساخته میشوند و برخوردشان چه میکند؟
کهکشانها با رشد ساختارهای گرانشی، گردآمدن گاز، تولد ستارهها و برهمکنش با همسایهها شکل میگیرند و تغییر میکنند. در تصویر علمیِ رایج، مادهٔ تاریک چارچوب گرانشیِ مهمی برای این رشد فراهم میکند. گاز درون این ساختارها جمع میشود، سرد میشود و میتواند ستاره بسازد. نور ستارهها و فرایندهای پرانرژی نیز بر گاز اثر میگذارند؛ ماجرا فقط انباشتن ستارههای بیشتر نیست.
نور کهکشانهای دور، از گذشتهٔ آنها به ما میرسد. با بررسی نمونهها در فاصلهها و دورههای مختلف، پژوهشگران دنبال این میگردند که گاز، جرم و شکل چگونه عوض شدهاند. یک تصویر، فیلمِ رشد همان کهکشان نیست. کنار هم گذاشتن نمونههای مختلف و مدلسازی لازم است تا از مجموعهٔ عکسها، تاریخ محتملی به دست آید.

کهکشانهای آنتن نمونهای از برهمکنش شدید کهکشانیاند؛ همهٔ کهکشانها چنین ظاهری ندارند. تصویر: NASA، ESA و Hubble Heritage Team (STScI/AURA)-ESA/Hubble Collaboration؛ مالکیت عمومی.
برخورد کهکشانی هم شبیه تصادف دو توپِ توپر نیست. فاصلههای میان ستارهها در مقایسه با اندازهٔ خودشان بسیار بزرگ است؛ پس برخورد مستقیم دو ستاره در چنین رویدادی بسیار نامحتمل است، نه مطلقاً ناممکن. در عوض، گرانش میتواند مسیر ستارهها را عوض کند و ساختارهای کشیده بسازد. گاز دو سامانه نیز برهمکنش میکند و ممکن است فشرده شود و ستارهزایی را تغییر دهد.
ادغامها یکی از راههای تغییر کهکشاناند، نه توضیح یکسان برای هر شکل عجیب. برای بازسازی گذشتهٔ یک جرم، باید حرکت، جمعیت ستارهها و توزیع گاز را با هم سنجید. عکس نامنظم، بهتنهایی تاریخ و ترتیب تمام رویدادهای گذشته را به ما نمیدهد.
چند کهکشان در جهان وجود دارد؟
شمار دقیق همهٔ کهکشانها را نمیدانیم؛ عددهایی که برای جهان قابل مشاهده میشنوید، به حساسیت پیمایش و مدلِ جمعیتهای دیدهنشده وابستهاند. جهان قابل مشاهده هم با تمام جهان یکی نیست. بحثِ شمارش، دربارهٔ محدودهای است که اطلاعات نوری از آن میتواند به ما برسد، نه گزارشی از آنچه بیرون از دسترس مشاهده است.
در یک تصویر ژرف، میتوان کهکشانهای تشخیصدادهشده را شمرد. میدان فوقژرف هابل حدود ده هزار کهکشان را در بخش کوچکی از آسمان نشان میدهد. این عدد شمارِ همان میدان است. برای برآوردی گستردهتر باید اندازهٔ میدان، فاصلهٔ اجرام و آنچه به دلیل کمنوری دیده نشده است در نظر گرفته شود. ضربکردن تعداد لکههای یک عکس در نسبت مساحت آسمان، بهتنهایی مسئله را حل نمیکند.
یک مثال مشهور، پژوهش کریستوفر کانسلیس (Christopher Conselice) و همکاران در سال ۲۰۱۶ است. آنها با مدلکردن جمعیت کهکشانها تا انتقال به سرخ ۸ و با حد پایینِ جرم ستارهای یک میلیون جرم خورشیدی، حدود دو هزار میلیارد کهکشان برای جهان قابل مشاهده در دامنهٔ مدل به دست آوردند. عدم قطعیت گزارششده، حدود ۷۰۰ میلیارد بیشتر و ۶۰۰ میلیارد کمتر از این مقدار بود. انتقال به سرخ در اینجا شاخصی مرتبط با فاصله و دورهٔ کیهانی است؛ حد جرم هم تعیین میکند کدام جمعیت وارد محاسبه میشود.
پس «دو هزار میلیارد» حاصل شمارش مستقیمِ تکتک کهکشانها نیست؛ برونیابی به جمعیتهای کمنور، بخش مهم استدلال آن پژوهش است. این عدد، برآوردی مشخص از سال ۲۰۱۶ با فرضهای مشخص است و نباید بهعنوان عدد دقیق و نهایی امروز نقل شود. اگر حد جرم یا مدل جمعیتهای نادیده را عوض کنیم، پاسخ هم میتواند عوض شود.
یافتن یک کهکشان نیز فقط به مجموع نورش بستگی ندارد. همان مقدار نور اگر روی سطح ظاهری بزرگتری پخش شده باشد، جسم در برابر زمینه سختتر آشکار میشود. به همین دلیل، کهکشانهای کمنور و با روشنایی سطحی پایین میتوانند از قلم بیفتند. پیشرفت ابزار فقط جدول شمار را طولانیتر نمیکند؛ به ما نشان میدهد نمونهٔ قبلی چه سوگیریهایی داشته است.
از یک عکس کهکشان چه چیزهایی را نمیتوان فهمید؟
یک عکس بهتنهایی همهٔ جرم، اندازه و رنگی را که چشم میدید به ما نمیدهد؛ باید بدانیم تصویر چگونه ساخته شده و چه چیزی اندازهگیری شده است. تصویرهای علمیِ رنگی معمولاً از دادههای چند فیلتر ترکیب میشوند. انتخاب رنگ، کنتراست و دامنهٔ روشنایی میتواند جزئیات کمنور را آشکار کند. این کار الزاماً تصویر را ساختگی نمیکند؛ توضیح روش پردازش بخشی از خواندن درست آن است.
گاهی رنگها به طول موجهای مرئی نزدیکاند و گاهی برای نشاندادن دادههایی به کار میروند که چشم مستقیماً نمیبیند. بنابراین جملهٔ «اگر نزدیکش بودیم دقیقاً همین رنگ را میدیدیم» نیاز به شاهد جداگانه دارد. برای هر تصویر، نام ابزار، طول موجها و توضیح رنگ را بخوانید. عکس مرئی و نقشهٔ فروسرخ ممکن است از یک کهکشان باشند و ساختارهای متفاوتی را برجسته کنند.
اندازه هم به تعریف مرز بستگی دارد. کهکشان پوستهای مثل سطح یک توپ ندارد که خطکش را تا لبهٔ آن ببریم. قطر بخش روشنِ ستارهای، گسترهٔ گاز و اندازهٔ هاله، یک کمیت نیستند. افزایش حساسیت تصویر ممکن است نور کمجانتری را در فاصلهٔ بیشتر از مرکز آشکار کند. پیش از مقایسهٔ دو عدد قطر، باید پرسید «قطرِ کدام بخش، با کدام معیار؟»
درخشانترین نقطهٔ مرکزی هم الزاماً تصویر خودِ سیاهچاله نیست. نورِ ستارههای متراکم یا مادهٔ داغ اطراف یک هستهٔ فعال میتواند مرکز را روشن کند. دیدن یک هستهٔ درخشان، بدون شواهد تکمیلی، جرم سیاهچاله یا سهم مادهٔ تاریک را معلوم نمیکند. عکس راهِ طرح پرسش است؛ همهٔ پاسخها داخل رنگ پیکسلها نوشته نشدهاند.
از ایران چگونه یک کهکشان را ببینیم؟
کهکشان آندرومدا هدفی شناختهشده برای شروع است و طبق راهنمای ناسا از آسمان تاریک با چشم غیرمسلح دیده میشود؛ این وعدهٔ دیدهشدن آن از هر پشتبام و در هر ساعت نیست. برای رصد از ایران، جای آندرومدا را با نقشهٔ آسمانِ همان شهر و زمان پیدا کنید. اگر زیر افق باشد یا آسمان هنوز روشن باشد، دانستن نام صورت فلکی کافی نیست.
آسمان شهر میتواند نور گسترده و کمکنتراست کهکشان را در زمینه گم کند. بنابراین ندیدن آندرومدا در تهران، تناقضی با عبارت «با چشم دیده میشود» ندارد؛ شرط آسمان تاریک بخشی از همان گزاره است. انتظار هم باید متناسب باشد: دیدن یک لکهٔ مهآلود، با دیدن بازوهای رنگی در عکسِ نوردهیشده یکی نیست. نخست هدف را بشناسید و سپس دربارهٔ جزئیات قضاوت کنید.
برای شروع، جای هدف را در نقشه ثبت کنید و شکل کلی چیزی را که واقعاً میبینید روی کاغذ بیاورید. اگر از دوچشمی یا تلسکوپ استفاده میکنید، نما را با نقشهای مناسب میدان دید ابزار مقایسه کنید. تصویر وب را الگوی اجباریِ آنچه باید در چشمی باشد قرار ندهید؛ شرایط رصد و روش ثبت متفاوتاند.
پرسشهای رایج
کهکشان چیست؟
کهکشان سامانهای گرانشی از ستارهها و مواد میان آنهاست و معمولاً هالهای از مادهٔ تاریک دارد. کهکشانها از نظر شکل، جرم و میزان گاز یکسان نیستند. کهکشان راه شیری، که منظومهٔ شمسی در آن قرار دارد، فقط یک نمونه است. نمیتوان قطر، شمار ستاره یا شکل این نمونه را مشخصات ثابت همهٔ کهکشانها دانست.
تفاوت کهکشان با منظومهٔ شمسی و خوشهٔ ستارهای چیست؟
منظومهٔ شمسی شامل خورشید و اجرام وابسته به آن است و درون کهکشان راه شیری قرار دارد. خوشهٔ ستارهای مجموعهای از ستارههاست و میتواند عضوی از یک کهکشان باشد. تمایز خوشه از کمنورترین کهکشانها همیشه با ظاهر یا تعداد ستاره حل نمیشود؛ برای موارد مرزی، حرکت ستارهها و ویژگیهای فیزیکی سامانه هم بررسی میشود.
انواع کهکشان کداماند و کهکشان کوتوله چه نوعی است؟
مارپیچی، بیضوی، عدسی و نامنظم خانوادههای اصلیِ ریخت کهکشاناند. «کوتوله» به مقیاس کهکشان مربوط است و همردیف این شکلها نیست. «فعال» و «ستارهفشان» هم ویژگی فعالیت هسته یا شدت ستارهزایی را بیان میکنند. برای توصیف دقیق یک کهکشان، باید شکل، اندازه و فعالیت را جدا در نظر گرفت؛ نمودار چنگال هابل نیز توالی زمانیِ قطعیِ رشد همهٔ کهکشانها نیست.
آیا در جهان دقیقاً دو هزار میلیارد کهکشان هست؟
دو هزار میلیارد کهکشان، برآورد مدلدار پژوهش کانسلیس و همکاران در سال ۲۰۱۶ است، نه سرشماری مستقیم کل جهان. محاسبه تا انتقال به سرخ ۸ و با حد پایین جرم ستارهای یک میلیون جرم خورشیدی انجام شد و عدم قطعیت داشت. شمار برآوردی به حد حساسیت و جمعیت کمنورِ نادیده وابسته است؛ تمام جهان هم با جهان قابل مشاهده یکسان نیست.
آیا همهٔ کهکشانها در مرکز خود سیاهچاله دارند؟
در بسیاری از کهکشانهای بزرگ شواهدی از سیاهچالهٔ کلانجرم مرکزی وجود دارد، اما وجود آن در هر کهکشان اثبات نشده است. هستهٔ روشن هم بهتنهایی تصویر خود سیاهچاله نیست و میتواند نور ستارهها یا مادهٔ داغ اطراف هسته باشد. سیاهچالهٔ مرکزی را نباید با مادهٔ تاریک یا کل جرم نگهدارندهٔ کهکشان یکی گرفت.
برخورد کهکشانها یعنی ستارهها به هم میخورند؟
برخورد کهکشانها بیشتر به برهمکنش گرانشی و اثر متقابل گازها مربوط است. فاصلهٔ میان ستارهها در مقایسه با اندازهٔ خودشان بسیار بزرگ است و برخورد مستقیم دو ستاره بسیار نامحتمل است، هرچند ناممکن نیست. مسیر ستارهها میتواند تغییر کند و فشردهشدن گاز میتواند ستارهزایی را دگرگون سازد؛ پس نبود برخورد مستقیمِ فراوان، به معنای بیاثر بودن رویداد نیست.
آیا میتوان از ایران کهکشان دیگری را با چشم دید؟
کهکشان آندرومدا از آسمان تاریک با چشم غیرمسلح قابل مشاهده است و از ایران نیز میتوان برای رصد آن برنامه ریخت. زمان، ارتفاع هدف و وضعیت آسمان محل باید بررسی شود؛ دیدن آن از مرکز یک شهر روشن تضمین نیست. نمای چشمی معمولاً لکهای کمنور است و نباید انتظار بازوها و رنگهای تصویرهای نوردهیشدهٔ تلسکوپهای بزرگ را داشت.
منابع
- Galaxies · NASA · مشاهدهٔ پژوهشگر: 2026-10-13؛ بازخوانی نو
- Types of Galaxies · NASA · مشاهدهٔ پژوهشگر: 2026-10-13؛ بازخوانی نو
- The Hidden Lives of Galaxies: Identifying Galaxies · NASA/GSFC · مشاهدهٔ پژوهشگر: 2026-10-13؛ بازخوانی نو
- Hubble’s Galaxies · NASA · مشاهدهٔ پژوهشگر: 2026-10-13؛ بازخوانی نو
- Galaxy, Defined — Beth Willman and Jay Strader · The Astronomical Journal؛ نسخهٔ نویسندگان در arXiv · 2012؛ نسخهٔ دوم 2012-06-29
- Imagine the Universe: Galaxies · NASA/GSFC · مشاهدهٔ پژوهشگر: 2026-10-13؛ بازخوانی نو
- The Evolution of Galaxy Number Density at z < 8 and its Implications — Conselice et al. · The Astrophysical Journal؛ نسخهٔ نویسندگان در arXiv · 2016؛ نسخهٔ دوم 2016-10-09
- Messier 31: The Andromeda Galaxy · NASA · مشاهدهٔ نویسنده: 2026-10-15
- What Is Image Processing? · ESA/Hubble · مشاهدهٔ نویسنده: 2026-10-15
- Hubble Dark Matter · NASA · مشاهدهٔ نویسنده: 2026-10-15
- Galaxies Over Time · NASA · مشاهدهٔ نویسنده: 2026-10-15
آخرین بازبینی:
اخبار نجوم
در خبرها
تصویر روز ناسا
در تصویرهای روز
در همان خبرها
مدخلهایی که با کهکشان در یک خبر آمدهاند.
پیوند به اینجا
مدخلهایی که در متنشان از کهکشان گفتهاند.
M104: جریانهای کشندی کهکشان سامبررو (Sombrero Galaxy)۱۳ مهر ۱۴۰۵
ء M102: Edge-on Disk Galaxy۱۶ اسفند ۱۴۰۲
Galaxy Cluster Abell 370 and Beyond۲۱ شهریور ۱۴۰۲






