رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهستاره‌ها و سحابی‌هاجرم آسمانی

ستاره نوترونی Neutron star

ستاره نوترونی بازماندهٔ بسیار فشردهٔ هستهٔ برخی ستاره‌های پرجرم است؛ جرمی در مرتبهٔ خورشید را در اندازه‌ای در مرتبهٔ یک شهر جا می‌دهد و درونش هنوز مسئلهٔ پژوهش است.

نام‌های دیگر: ستارهٔ نوترونی

ستاره نوترونی
NASA, ESA / Wikimedia Commons · CC BY 4.0 · منبع تصویر

یک خورشید را در اندازهٔ یک شهر تصور کنید. این تشبیه برای شروع بد نیست، اما اگر از آن نتیجه بگیرید که ماده فقط خیلی فشرده‌تر از سنگ شده، اصل ماجرا را از دست داده‌اید. ستارهٔ نوترونی آزمایشگاهی طبیعی برای ماده‌ای است که روی زمین نمی‌توانیم تکه‌ای پایدار از آن را روی میز بگذاریم. شناخت این جسم از کنار هم گذاشتن نور، حرکت مداری و گاهی موج گرانشی پیش می‌رود، نه از تماشای یک سطح واضح در عکس.

به‌طور خلاصه

ستارهٔ نوترونی هستهٔ فشردهٔ باقی‌مانده از تحول برخی ستاره‌های پرجرم است.
تپ‌اختر نام همهٔ ستاره‌های نوترونی نیست؛ تابش دوره‌ای باید از راستای دید ما عبور کند.
جرم و شعاع از مدل‌کردن داده‌ها استنباط می‌شوند و برای همهٔ اجرام یکسان نیستند.
بیشینهٔ جرم پایدار به ویژگی ماده و چرخش وابسته است و یک عدد قطعی همگانی ندارد.

ستارهٔ نوترونی چگونه پدید می‌آید؟

ستارهٔ نوترونی هنگامی پدید می‌آید که هستهٔ برخی ستاره‌های پرجرم فرومی‌ریزد و بازمانده‌ای فشرده بر جای می‌گذارد. ستاره در بخش بزرگی از زندگی خود با آزادکردن انرژی هسته‌ای در برابر کشش گرانش پشتیبانی می‌شود. پایان این تعادل می‌تواند هسته را به فروپاشی بکشاند و با انفجار و بیرون‌ریختن لایه‌های ستاره همراه شود. آنچه باقی می‌ماند، از نظر ساختار با ستارهٔ معمولی تفاوت بنیادی دارد.

نمی‌توان با یک خط‌کش ساده روی جرم آغازین، سرنوشت همهٔ ستاره‌ها را تعیین کرد. ستاره در طول زندگی ماده از دست می‌دهد و اگر همدم داشته باشد ممکن است ماده مبادله کند. ساختار هسته و تاریخ تحول نیز اثر دارند. بنابراین یک بازهٔ جرمی آموزشی را نباید قانون بی‌استثنای «اینجا ستارهٔ نوترونی، آنجا سیاه‌چاله» خواند. برای پیش‌بینی سرنوشت، باید خود مدل تحول و فرض‌هایش را شناخت.

چرا ماده زیر گرانش بیشتر فرو نمی‌ریزد؟

پایداری ستارهٔ نوترونی از رفتار مادهٔ بسیار چگال و برهم‌کنش‌های آن می‌آید، نه فقط از یک فشار ساده شبیه هوای داخل بادکنک. فشار تباهی، که ریشهٔ کوانتومی دارد، بخشی از توضیح است؛ برهم‌کنش‌های هسته‌ای نیز در این شرایط نقش دارند. رابطهٔ میان فشار، چگالی و دیگر ویژگی‌های ماده را «معادلهٔ حالت» توصیف می‌کند. همین رابطه یکی از مجهول‌های مهم پژوهش است.

نام ستارهٔ نوترونی هم به معنی یک گلولهٔ یکنواخت و کاملاً شناخته‌شده از نوترون خالص نیست. بخش‌های بیرونی و درونی شرایط یکسانی ندارند و ترکیب مرکز هنوز روشن نشده است. تشبیه مشهور «قاشقی از مادهٔ ستاره» فقط فشردگی را به ذهن نزدیک می‌کند؛ چنین قاشقی را نمی‌توان از محیط ستاره بیرون آورد و انتظار داشت همان حالت را حفظ کند. شرایط نگهدارندهٔ آن ماده بخشی از مسئله است.

جرم و شعاع را از کجا می‌فهمیم؟

جرم و شعاع ستارهٔ نوترونی از اثرهای قابل‌اندازه‌گیری و برازش مدل به داده‌ها به دست می‌آید. در سامانه‌های مناسب، حرکت دو جسم پیرامون یکدیگر به محدودکردن جرم کمک می‌کند. برای شعاع، ابزارهایی مانند نایسر (NICER) تابش پرتو ایکس لکه‌های داغ سطح را دنبال می‌کنند. هنگام چرخش، شکل و شدت این تابش تغییر می‌کند و گرانش شدید نیز مسیر نور را خم می‌کند.

پژوهشگر با مدل‌کردن این الگو، ترکیب‌های سازگار جرم، شعاع و هندسه را می‌یابد. نتیجه عکس مستقیم لبهٔ ستاره نیست و به مدل تابش، جهت دید و زمینهٔ ابزار وابسته است. گزارش ناسا در آوریل ۲۰۲۱ جرم تپ‌اختر PSR J0740+6620 را حدود ۲٫۱ برابر جرم خورشید معرفی کرد. این نمونهٔ نام‌دار و تاریخ‌دار است، نه جرم همهٔ ستاره‌های نوترونی و نه ادعای رکورد امروز.

تپ‌اختر چه فرقی با ستارهٔ نوترونی دارد؟

تپ‌اختر ستارهٔ نوترونی‌ای است که تابش دوره‌ای آن را در راستای دید خود ثبت می‌کنیم. تصویر چراغ دریایی کمک می‌کند: منبع می‌چرخد و باریکهٔ تابش گاهی از سوی ما می‌گذرد. رسیدن پالس‌ها به معنی خاموش و روشن‌شدن کل ستاره مانند لامپ نیست. اگر هندسه مناسب نباشد، همان جسم ممکن است برای ما به شکل تپ‌اختر دیده نشود.

مغناطیس‌اختر نیز نام گروهی از ستاره‌های نوترونی با میدان مغناطیسی بسیار شدید است. این برچسب دربارهٔ ویژگی مغناطیسی و رفتار جسم حرف می‌زند، درحالی‌که تپ‌اختر بر تابش دوره‌ایِ مشاهده‌شده تأکید دارد. پس این دو واژه را نباید بی‌توضیح جای نام کلی ستارهٔ نوترونی گذاشت. فرق‌گذاشتن میان ماهیت جسم و شیوهٔ آشکارسازی، خبرهای نجومی را بسیار خواناتر می‌کند.

محیط درخشان پیرامون تپ‌اختر مرکزی سحابی خرچنگ در تصویر هابل
محیط درخشان پیرامون تپ‌اختر مرکزی سحابی خرچنگ در تصویر هابل NASA, ESA / Wikimedia Commons · CC BY 4.0

تابش مادهٔ پیرامون تپ‌اختر خرچنگ را می‌بینیم؛ این عکس سطح ستارهٔ نوترونی را تفکیک نمی‌کند.

آیا ستارهٔ نوترونی حتماً سیاه‌چاله می‌شود؟

ستارهٔ نوترونی صرفاً به دلیل گذشت زمان حتماً به سیاه‌چاله تبدیل نمی‌شود. پرسش اصلی این است که آیا ماده می‌تواند در برابر گرانش پایداری جسم را حفظ کند. افزایش جرم، تغییر چرخش و ویژگی‌های ماده بر پاسخ اثر دارند. بیشینهٔ جرم پایدار را نمی‌توان بدون قید به یک عدد تیز و تغییرناپذیر فروکاست؛ مدل‌های مختلف معادلهٔ حالت پیش‌بینی‌های متفاوتی دارند.

حد چاندراسخار را نیز نباید مستقیم پاسخ این پرسش گرفت؛ آن حد به کوتولهٔ سفید مربوط است و مسئلهٔ پشتیبانی ماده در ستارهٔ نوترونی فرق دارد. در بازماندهٔ ادغام، شرایط پیچیده‌تر هم می‌شود، زیرا چرخش و حالت گذرای ماده اهمیت دارند. وقتی خبری جرم یک جسم را نزدیک مرز می‌خواند، باید پرسید مرز کدام مدل و برای جسمی با چه وضعیت چرخش و تحول؟

ادغام دو ستاره چه چیزی را آشکار کرد؟

ادغام ستاره‌های نوترونی امکان مقایسهٔ شواهد موج گرانشی و نور را فراهم می‌کند. در ۱۷ اوت ۲۰۱۷، رویداد GW170817 از هر دو راه رصد شد؛ اعلام عمومی مجموعهٔ نتایج در ۱۶ اکتبر بود. جداکردن روز رخداد از روز اعلام، در خواندن خبرهای تاریخی ضروری است. گزارش رویداد در لیگو مسیر این رصد مشترک را شرح می‌دهد.

موج گرانشی دربارهٔ حرکت و ویژگی‌های اجرام پیش از ادغام اطلاع می‌دهد و نور دربارهٔ ماده و محیط پس از آن. این دو پنجره جای یکدیگر را نمی‌گیرند. حتی پس از یک رصد مشهور، ماهیت دقیق جسم باقی‌مانده می‌تواند پرسش باز بماند. ارزش چنین رویدادی در همین امکان آزمودن مدل‌ها با چند شاهد مستقل است، نه در اینکه یک مشاهده همهٔ مجهول‌های درون ستاره را یک‌باره حل کرده باشد.

پرسش‌های رایج

  1. ستارهٔ نوترونی چقدر بزرگ است؟

    ستارهٔ نوترونی اندازه‌ای در مرتبهٔ یک شهر و شعاعی در مرتبهٔ ده‌وچند کیلومتر دارد، اما همهٔ این اجرام یک شعاع ثابت ندارند. برآورد شعاع به جرم و مدل تحلیل داده وابسته است. اندازهٔ کوچک در کنار جرم بسیار زیاد، این جسم را فوق‌چگال می‌کند. معرفی ناسا مقیاس این اجرام را توضیح می‌دهد.

  2. آیا ستارهٔ نوترونی و تپ‌اختر یکی هستند؟

    ستارهٔ نوترونی نام جسم فیزیکی است و تپ‌اختر به تابش دوره‌ایِ آشکارشده از چنین جسمی اشاره دارد. باریکهٔ تابش باید هنگام چرخش از راستای زمین بگذرد تا پالس را ببینیم. بنابراین همهٔ ستاره‌های نوترونی برای ما تپ‌اختر نیستند و دو نام هم‌معنی کامل نداریم. شرح ناسا دربارهٔ تپ‌اخترها این تمایز را روشن می‌کند.

  3. جرم ستارهٔ نوترونی چقدر است؟

    جرم ستارهٔ نوترونی به خود جسم بستگی دارد و یک مقدار یکسان برای همه نیست. ناسا در گزارش آوریل ۲۰۲۱ جرم PSR J0740+6620 را حدود ۲٫۱ جرم خورشید معرفی کرد. این عدد نمونهٔ اندازه‌گیری‌شده است، نه حد نهایی پایداری یا رکورد قطعی امروز. گزارش نایسر زمینهٔ این برآورد را بیان می‌کند.

  4. از کجا شعاع ستارهٔ نوترونی را می‌دانیم؟

    شعاع ستارهٔ نوترونی را می‌توان با برازش الگوی تابش لکه‌های داغ چرخان به مدل‌های جسم و مسیر نور محدود کرد. ابزار نایسر تغییرات پرتو ایکس را ثبت می‌کند و تحلیل، جرم، شعاع و هندسه‌های سازگار را می‌یابد. این روش عکس مستقیم سطح نیست. مقالهٔ تحلیل PSR J0740+6620 نمونه‌ای از این استنباط مدل‌وابسته است.

  5. بیشینهٔ جرم ستارهٔ نوترونی عدد قطعی دارد؟

    بیشینهٔ جرم ستارهٔ نوترونی به معادلهٔ حالت ماده و وضعیت چرخش وابسته است و نباید یک عدد آموزشی را قانون قطعی همهٔ اجرام دانست. بازماندهٔ ادغام نیز می‌تواند شرایط گذرا و پیچیده‌ای داشته باشد. حد کوتولهٔ سفید پاسخ مستقیم این مسئله نیست. بررسی لیگو دربارهٔ بازماندهٔ GW170817 اهمیت این عدم قطعیت را نشان می‌دهد.

  6. ادغام ستاره‌های نوترونی چه زمانی با نور دیده شد؟

    ادغام ستاره‌های نوترونی در رویداد GW170817 روز ۱۷ اوت ۲۰۱۷ با موج گرانشی و نور رصد شد و نتایج مشترک در ۱۶ اکتبر اعلام شدند. نور و موج گرانشی بخش‌های متفاوتی از رویداد را آشکار می‌کنند؛ مشاهدهٔ مشترک به معنی شناخت قطعی همهٔ ویژگی‌های بازمانده نیست. صفحهٔ رسمی لیگو تاریخ و شواهد این رصد را ثبت کرده است.

منابع

  1. Neutron Stars Are Weird! · NASA
  2. NASA’s NICER Probes the Squeezability of Neutron Stars · NASA
  3. The Radius of PSR J0740+6620 from NICER and XMM-Newton Data · گروه پژوهش NICER / مقالهٔ ۲۰۲۱
  4. PSR J0030+0451 Mass and Radius from NICER Data · گروه پژوهش NICER / مقالهٔ ۲۰۱۹
  5. GW170817 · LIGO Scientific Collaboration
  6. Searching for the neutron star or black hole resulting from GW170817 · LIGO Scientific Collaboration

آخرین بازبینی:

راهنما و مقاله

برای خواندن بیشتر

همه

فکت علمی

دانستنی‌ها

همهٔ فکت‌ها

اخبار نجوم

در خبرها

همه

در همان خبرها

مدخل‌هایی که با ستاره نوترونی در یک خبر آمده‌اند.

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از ستاره نوترونی گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین