رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهکهکشان‌ها و کیهانمفهوم

موج گرانشی Gravitational waves

موج گرانشی اختلالی منتشرشونده در هندسهٔ فضازمان است که فاصلهٔ نسبی اجسام آزاد را تغییر می‌دهد؛ ادغام سیاه‌چاله‌ها و ستاره‌های نوترونی از منابع آشکارشدهٔ آن‌اند.

نام‌های دیگر: امواج گرانشی

رصدخانهٔ لایگو
Amber Stuver / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0 · منبع تصویر

مشخصات

ثبت نخستین آشکارسازی مستقیم۱۴ سپتامبر ۲۰۱۵

از ویکی‌داده (CC0).

صدای کوتاهی که در خبر ادغام دو سیاه‌چاله می‌شنوید، با میکروفنی در فضا ضبط نشده است. پژوهشگران تغییر ثبت‌شده در آشکارساز را به صوت تبدیل کرده‌اند تا گوش هم بتواند الگوی آن را دنبال کند. پشت این صدای کوتاه، پرسش بزرگی پنهان است: چگونه می‌توان از روی تغییری بسیار کوچک در مسیر نور، حرکت دو جرم دوردست را بازسازی کرد؟

به‌طور خلاصه

موج گرانشی فاصلهٔ نسبی اجسام آزاد را به شکلی نوسانی تغییر می‌دهد. تداخل‌سنج‌ها این اثر را با مقایسهٔ مسیرهای نوری می‌سنجند. نخستین آشکارسازی مستقیم در سپتامبر ۲۰۱۵ ثبت و در فوریهٔ ۲۰۱۶ اعلام شد. مشاهدهٔ موج گرانشی و نور از یک رویداد مشترک، اطلاعات مکمل می‌دهد و به معنی یکی‌بودن این دو نوع موج نیست.

موج گرانشی چه چیزی را تغییر می‌دهد؟

موج گرانشی رابطهٔ فاصله میان اجسام آزاد را تغییر می‌دهد و لازم نیست ماده‌ای مانند هوا آن را حمل کند. حلقه‌ای فرضی از ذرات آزاد را تصور کنید که موج از راستای عمود بر صفحه‌اش می‌گذرد. در نمایش ساده، حلقه در یک راستا کشیده و در راستای دیگر فشرده می‌شود؛ سپس نقش این دو راستا عوض می‌شود.

این حلقه آزمایشی ذهنی است، نه تصویری از مادهٔ فضازمان. شبکه‌هایی که در پویانمایی‌ها می‌بینید برای نمایش فاصله‌اند و رشته‌های واقعیِ کشسان نیستند. نور نیز می‌تواند در خلأ منتشر شود، اما موج گرانشی موج الکترومغناطیسی نیست. آشکارساز به اثر موج بر اندازه‌گیری فاصله پاسخ می‌دهد؛ نه اینکه ماده‌ای نامرئی را مانند موج آب با خود به اتاق آزمایش بیاورد.

چه سامانه‌هایی موج قابل‌اندازه‌گیری می‌فرستند؟

تغییر مناسب و نامتقارنِ توزیع جرم می‌تواند موج گرانشی تولید کند؛ «هر جرم شتاب‌داری» توضیح کافی برای منشأ موج نیست. دو جسم فشرده که به دور هم می‌چرخند نمونه‌ای مهم‌اند. هنگام نزدیک‌شدن و ادغام، شکل موج تحول می‌یابد و اطلاعاتی از حرکت و ویژگی‌های سامانه حمل می‌کند. بزرگی جرم به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که ما سیگنال قابل‌آشکارسازی دریافت کنیم.

تقارن نیز اهمیت دارد: یک انبساط کاملاً کروی را نباید صرفاً به دلیل حرکت ماده، منبع تابش گرانشی خواند. شدت دریافت‌شده به ویژگی‌های سامانه، فاصله و جهت‌گیری وابسته است؛ حساسیت ابزار هم تعیین می‌کند کدام بخش از سیگنال قابل‌استفاده باشد. بنابراین نبود آشکارسازی از یک رویداد خاص، به‌خودی‌خود به معنی نبود هرگونه موج نیست. باید پیش‌بینی سیگنال و توان آشکارساز را کنار هم سنجید.

لایگو چگونه تغییر فاصله را می‌سنجد؟

لایگو مسیرهای نوری را با تداخل نور مقایسه می‌کند تا تغییر نسبی بسیار کوچک را از داده‌ها بیرون بکشد. دو مسیر، نقشی شبیه دو خط‌کش مستقل دارند، اما ابزار واقعاً با نور کار می‌کند؛ تصویرِ یک متر فلزی که فقط دراز و کوتاه می‌شود، تمام فیزیک اندازه‌گیری را نشان نمی‌دهد. کمیت «کرنش» تغییر طول نسبت به خود طول است.

در گزارش نخست GW150914، کرنش اوج حدود یک ضربدر ده به توان منفی ۲۱ بود. کوچکی این نسبت توضیح می‌دهد چرا کنترل نویز و مقایسهٔ چند آشکارساز لازم است. لرزش محیطی یا اختلال ابزار می‌تواند روی داده اثر بگذارد؛ شکل زمانی سیگنال، سازگاری میان ایستگاه‌ها و بررسی منشأ نویز به تشخیص کمک می‌کند. یک بالا و پایین‌شدن دلخواه در نمودار، به‌تنهایی گواه عبور موج از کیهان نیست.

پانورامای اتاق کنترل لایگو لیوینگستون با میزها و نمایشگرهای پایش
پانورامای اتاق کنترل لایگو لیوینگستون با میزها و نمایشگرهای پایش Amber Stuver / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

پانورامای ترکیب‌شدهٔ اتاق کنترل در نخستین دورهٔ رصد Advanced LIGO، با نام O1؛ عکس از Amber Stuver با مجوز CC BY-SA 4.0 است. این تصویر نه خود موج را نشان می‌دهد و نه وضعیت امروز تجهیزات را گزارش می‌کند.

نخستین آشکارسازی چه زمانی رخ داد؟

ثبت نخستین موج گرانشیِ مستقیم در ۱۴ سپتامبر ۲۰۱۵ رخ داد و اعلام عمومی و انتشار مقاله در فوریهٔ ۲۰۱۶ انجام شد. نام GW150914 به همان تاریخ ثبت اشاره دارد. مقالهٔ کشف، سیگنال مشترک دو آشکارساز لایگو را با ادغام دو سیاه‌چاله سازگار دانست. تاریخ ثبت داده را نباید با روزی که خبر به رسانه‌ها رسید یکی گرفت.

برآوردهای مقالهٔ نخست برای دو جرم، حدود ۳۶ و ۲۹ برابر جرم خورشید بود؛ این‌ها نتیجهٔ تحلیل سال ۲۰۱۶ با عدم‌قطعیت‌اند. دادهٔ آشکارساز عکس مستقیم دو سیاه‌چاله نیست. پژوهشگران شکل موج را با مدل‌ها مقایسه می‌کنند و از آن ویژگی‌های محتمل سامانه را به دست می‌آورند. همین داده امکان آزمودن سازگاری سیگنال با نسبیت عام را نیز می‌دهد، بدون آنکه تمام نظریه در هر شرایطی «اثبات» شده باشد.

وقتی نور هم می‌رسد چه چیز تازه‌ای می‌فهمیم؟

نور و موج گرانشی از یک رویداد مشترک می‌توانند بخش‌های متفاوتی از فیزیک آن را نشان دهند. رویداد GW170817 در ۱۷ اوت ۲۰۱۷ به نزدیک‌شدن و ادغام دو ستارهٔ نوترونی نسبت داده شد و همتای الکترومغناطیسی داشت. ابزار گرانشی حرکت سامانه را محدود می‌کند و رصد الکترومغناطیسی سراغ تابش و مادهٔ مرتبط با رویداد می‌رود.

مقالهٔ همراه، رسیدن پرتو گاما را حدود ۱٫۷۴ ثانیه پس از زمان ادغام گزارش کرد. این فاصلهٔ زمانی فقط اختلاف زمان سفر در فضا نیست؛ زمان تولید تابش هم در تفسیر آن سهم دارد. پس نمی‌توان تمام تأخیر را بی‌واسطه به تفاوت سرعت نور و موج گرانشی نسبت داد. کنارهم‌گذاشتن پیام‌رسان‌ها ارزشمند است، چون هر کدام ابهام‌های دیگری را محدود می‌کند؛ قرار نیست یکی نسخهٔ تکراری دیگری باشد.

آیا همهٔ موج‌ها را با یک ابزار می‌جوییم؟

روش آشکارسازی به بازهٔ بسامد موج وابسته است و همهٔ سیگنال‌ها برای تداخل‌سنج زمینی مناسب نیستند. زمان‌سنجی تپ‌اخترها از نظم رسیدن تپ‌ها و هم‌بستگی تغییرات آن‌ها در جهت‌های مختلف استفاده می‌کند. این روش اندازه‌گیریِ مستقیم همان تغییر طول بازوهای لایگو نیست، هرچند هر دو به دنبال اثرهای موج گرانشی‌اند.

گزارش NANOGrav در سال ۲۰۲۳ شواهدی برای زمینهٔ تصادفی در بسامدهای بسیار پایین ارائه کرد. عنوان و دامنهٔ این نتیجه را باید حفظ کرد: این گزارش کشف یک ادغام منفرد یا اثبات منشأ موج‌ها در جهان آغازین نبود. برای خواندن خبر بعدی، نام رویداد یا زمینه، ابزار، بازهٔ بسامد و نوع شاهد را پیدا کنید. این چهار پرسش از اشتباه‌گرفتن نتایجی که فقط عنوان مشابه دارند جلوگیری می‌کند.

پرسش‌های رایج

  1. آیا موج گرانشی همان صدای سیاه‌چاله است؟

    موج گرانشی صوت نیست و برای انتشار به هوا یا محیط مادی نیاز ندارد. صدایی که در خبر ادغام سیاه‌چاله می‌شنوید، تبدیل دادهٔ آشکارساز به صوت است تا تغییر الگو برای گوش قابل‌دنبال‌کردن شود. این فایل صدای ضبط‌شدهٔ مستقیم در خلأ نیست. شرح ماهیت موج گرانشی تفاوت تغییر هندسه و موج مادی را توضیح می‌دهد.

  2. نخستین موج گرانشی در ۲۰۱۵ کشف شد یا ۲۰۱۶؟

    نخستین آشکارسازی مستقیم موج گرانشی در ۱۴ سپتامبر ۲۰۱۵ در داده‌های لایگو ثبت شد؛ اعلام عمومی و مقالهٔ کشف در فوریهٔ ۲۰۱۶ منتشر شدند. پس هر دو سال به مرحله‌ای واقعی اشاره دارند، اما جایگزین یکدیگر نیستند. نام GW150914 تاریخ ثبت را در خود دارد. مقالهٔ کشف زمان و تفسیر سیگنال را گزارش می‌کند.

  3. آیا موج گرانشی برای ما خطرناک است؟

    موج گرانشیِ اخترفیزیکی که از منابع دوردست به زمین می‌رسد آن‌قدر ضعیف است که اثرش با ابزارهای بسیار حساس سنجیده می‌شود. این بیان دربارهٔ موج‌های رسیده به زمین است و حکم یکسانی دربارهٔ محیط نزدیک هر منبع نمی‌دهد. نباید نمایش اغراق‌شدهٔ کشش در پویانمایی را اندازهٔ واقعی اثر روی بدن دانست. مقالهٔ GW150914 بزرگی کرنش ثبت‌شده را بیان می‌کند.

  4. آیا از هر ادغام سیاه‌چاله نور هم دریافت می‌کنیم؟

    آشکارسازی موج گرانشی از ادغام سیاه‌چاله‌ها به معنی دریافت اجباری نور از همان رویداد نیست. نور و موج گرانشی سازوکارهای متفاوتی دارند و وجود همتای الکترومغناطیسی را باید جدا بررسی کرد. رویداد مشهورِ دارای همتا، GW170817، به سامانهٔ ستاره‌های نوترونی مربوط بود. مقالهٔ این رویداد منشأ و شواهد گرانشی آن را توضیح می‌دهد.

  5. آیا تأخیر پرتو گاما نشان می‌دهد نور کندتر رفته است؟

    در رویداد موج گرانشی GW170817، فاصلهٔ زمانی میان ادغام و رسیدن پرتو گاما به‌تنهایی اندازه‌گیری تفاوت سرعت انتشار نیست. زمان تولید پرتو گاما در منبع نیز در تفسیر تأخیر سهم دارد. برای آزمون سرعت‌ها باید هر دو اثر و عدم‌قطعیت‌ها را بررسی کرد. تحلیل مشترک موج و گاما همین رابطه میان رصد و فرض‌های فیزیکی را بررسی می‌کند.

  6. آیا گزارش تپ‌اخترها همان کشف لایگو است؟

    جست‌وجوی موج گرانشی با زمان‌سنجی تپ‌اخترها با تداخل‌سنج لایگو تفاوت روش و بسامد دارد. گزارش NANOGrav سال ۲۰۲۳ شواهد هم‌بستگی برای یک زمینهٔ تصادفی را ارائه کرد، نه ثبت یک ادغام منفرد مشابه GW150914. نسبت‌دادن قطعی آن زمینه به جهان آغازین نیز از خود این گزارش برنمی‌آید. مقالهٔ NANOGrav دامنهٔ نتیجه را مشخص می‌کند.

منابع

  1. Wave nature · Einstein Online
  2. Observation of gravitational waves · LIGO/Virgo
  3. Tests of GR with GW150914 · LIGO/Virgo
  4. GW170817 · LIGO/Virgo
  5. GW and gamma rays · LIGO/Virgo/Fermi/INTEGRAL
  6. NANOGrav 15-year evidence · NANOGrav

آخرین بازبینی:

اخبار نجوم

در خبرها

همه

زیرمجموعه‌ها

در همان خبرها

مدخل‌هایی که با موج گرانشی در یک خبر آمده‌اند.

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از موج گرانشی گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین