دانشنامهپدیده
دهانههای ماه Lunar craters
دهانههای ماه گودال‌های گردی‌اند که بیشترشان بر اثر برخورد سیارک‌ها و دنباله‌دارها به سطح ماه پدید آمده‌اند و از چند متر تا صدها کیلومتر پهنا دارند.
نام‌های دیگر: گودال‌های ماه، دهانه برخوردی ماه
سطح ماه پر از دهانه است، چون ماه جوّ ندارد که اجرام ورودی را بسوزاند و فرسایش و آب‌وهوایی هم نیست که آثار برخوردها را پاک کند. دهانه‌ای که میلیاردها سال پیش ساخته شده، اگر برخورد بعدی آن را نپوشانده باشد، هنوز برجا و دیدنی است. به همین دلیل سطح ماه مثل دفتر خاطرات برخوردهای منظومهٔ شمسی خوانده میشود.
دهانههای ماه چگونه پدید می‌آیند؟
بیشتر دهانههای ماه از برخورد سیارک‌ها و دنباله‌دارها ساخته شده‌اند. جسم برخوردکننده با سرعتی که میانگینش حدود ۲۰ کیلومتر بر ثانیه است به سطح می‌خورد، انرژی‌اش در کسری از ثانیه آزاد میشود و سنگ‌ها ذوب و پرتاب میشوند. نتیجه یک گودال گرد است، حتی اگر جسم از زاویهٔ کج آمده باشد. تنها دهانههای بسیار مایل شکل کشیده پیدا می‌کنند. شمار کمی از چاله‌ها آتشفشانی‌اند، اما سهم آن‌ها در برابر دهانههای برخوردی ناچیز است. دربارهٔ سازوکار کلی می‌توان در دهانه برخوردی بیشتر خواند.
انواع دهانه‌ها
شکل دهانه به اندازه‌اش بستگی دارد:
- دهانههای ساده: کاسه‌ای شکل‌اند و کمتر از حدود ۲۰ کیلومتر پهنا دارند.
- دهانههای پیچیده: کف مسطح، دیوارهٔ پلکانی و اغلب یک قلهٔ مرکزی دارند، چون پس از برخورد کف دهانه بالا جهیده است.
- حوضه‌های چندحلقه‌ای: برخوردهای عظیم که چند حلقهٔ هم‌مرکز ساخته‌اند و بعدها با گدازه پر شده‌اند.
بزرگترین دهانهٔ شناختهشدهٔ ماه حوضهٔ قطب جنوب–آیتکن در سمت دور ماه است که قطرش حدود ۲۵۰۰ کیلومتر است. از دهانههای نامدار سمت نزدیک می‌توان به تیکو، کوپرنیک و کپلر اشاره کرد. دشت‌های تیره هم در اصل حوضه‌های برخوردی‌اند که بعدها با بازالت پر شده‌اند.
دهانه‌ها چه چیزی دربارهٔ ماه می‌گویند؟
هرچه سطحی دهانهٔ بیشتری داشته باشد، قدیمی‌تر است. زمین‌شناسان با شمردن دهانه‌ها سن نواحی مختلف ماه را برآورد می‌کنند. این روش نشان داده که شدت برخوردها در حدود ۴ میلیارد سال پیش بالا بوده است؛ دربارهٔ آن بمباران سنگین پسین را ببینید. چند دهانهٔ همیشه‌تاریک در قطب‌ها هم، که نور خورشید هرگز به کفشان نمی‌رسد، یخ آب را نگه داشته‌اند.
پرسش‌های رایج
### چرا ماه اینقدر دهانه دارد ولی زمین کمتر؟
ماه جوّ، آب روان و زمینساخت ورقهای ندارد، پس آثار برخوردها پاک نمیشوند. زمین هم دستکم به همان اندازه (در واقع بیشتر) برخورد دریافت کرده، اما فرسایش، باران و حرکت ورقهها بیشتر دهانههایش را از میان برده است.
### بزرگترین دهانهٔ ماه کدام است؟
بزرگترین دهانهٔ شناختهشدهٔ ماه حوضهٔ قطب جنوب–آیتکن است که پهنایش حدود ۲۵۰۰ کیلومتر است و در سمت دور ماه قرار دارد.
### آیا دهانههای ماه با تلسکوپ کوچک دیده میشوند؟
بله، حتی با دوربین دوچشمی هم دهانههای بزرگ دیده میشوند. بهترین زمان برای دیدنشان نزدیک مرز شب و روز است، چون سایههای بلند برجستگیها را نشان میدهند.
### آیا هنوز هم به ماه برخورد میشود؟
بله، ماه همچنان با شهابسنگهای کوچک بمباران میشود و گاهی درخششی کوتاه از برخوردهای بزرگتر دیده میشود. اما دهانههای بزرگ دیگر بهندرت ساخته میشوند.