دانشنامهپدیده
دهانه برخوردی Impact crater
دهانهٔ برخوردی گودالی گرد است که وقتی سیارک یا دنباله‌دار با سرعت زیاد به سطح یک جرم سنگی می‌خورد پدید می‌آید؛ یکی از فراگیرترین پدیده‌های زمین‌شناسی سطح بسیاری از اجرام منظومه است.
نام‌های دیگر: دهانه شهاب‌سنگ، گودال برخورد
وقتی جسمی از فضا با سرعت ده‌ها هزار کیلومتر بر ساعت به سطح سنگی می‌خورد، انرژی جنبشی‌اش در لحظه به گرما و موج ضربه تبدیل میشود. نتیجه چیزی شبیه یک انفجار است که گودالی گرد و پهن‌تر از خود جسم برجا می‌گذارد. دهانههای برخوردی روی ماه، تیر و مریخ فراوان‌اند و روی زمین هم بیش از ۱۸۰ نمونه شناخته شده است.
دهانهٔ برخوردی چگونه ساخته میشود؟
ساخت دهانه سه مرحله دارد. در مرحلهٔ تماس، موج ضربه از جسم و سنگ زیرین می‌گذرد و هر دو را فشرده و ذوب یا بخار می‌کند. در مرحلهٔ حفاری، موج سنگ را بیرون می‌ریزد و «دهانهٔ گذرا» ساخته میشود. در مرحلهٔ تغییر شکل، دیواره‌ها فرو می‌ریزند و در دهانههای بزرگ کف بالا می‌جهد و قلهٔ مرکزی ایجاد می‌کند. دهانهها تقریباً همیشه گردند، چون انرژی از نقطهٔ برخورد در همهٔ جهتها یکسان پخش میشود، حتی اگر جسم مایل بیاید.
دهانههای زمینی را چگونه می‌شناسند؟
فرسایش و زمین‌ساخت دهانههای زمین را تغییر می‌دهند، پس زمین‌شناسان دنبال شواهد دیگری می‌گردند: سنگهای دگرگون‌شده در اثر فشار بسیار زیاد مانند کوارتز ضربهای، مخروط‌های خردشدگی و شیشه‌های ذوب‌شدهٔ برخوردی. از نمونه‌های نامدار زمین می‌توان دهانهٔ چیکشولوب را نام برد که با انقراض دایناسورها پیوند دارد. دهانهٔ بارینجر در آریزونا حدود ۱۲۰۰ متر پهنا دارد و حدود ۵۰ هزار سال پیش ساخته شده است.
چرا برخورد مهم است؟
دهانهها سن سطح را نشان می‌دهند: سطحی که دهانهٔ بیشتری دارد قدیمی‌تر است. برخوردها احتمالاً بخشی از آب و مواد آلی را به سیاره‌های نوپا رسانده‌اند و دست‌کم یک انقراض بزرگ در تاریخ زمین (پایان دورهٔ کرتاسه) را رقم زده‌اند. جزئیات دهانههای ماه در دهانههای ماه آمده است. حادثهٔ تونگوسکا نشان می‌دهد برخوردهای کوچک‌تر نیز می‌توانند خطرناک باشند، هرچند آن حادثه دهانه‌ای برجا نگذاشت.
پرسش‌های رایج
### چرا دهانههای برخوردی گرد هستند؟
چون انرژی برخورد مثل یک انفجار از نقطهٔ تماس به همهٔ جهتها یکسان پخش میشود. فقط برخوردهای بسیار مایل دهانهٔ کشیده میسازند.
### بزرگ‌ترین دهانهٔ برخوردی زمین کدام است؟
دهانهٔ ویردفورت در آفریقای جنوبی با قطر تخمینی حدود ۳۰۰ کیلومتر، بزرگ‌ترین دهانهٔ شناخته‌شدهٔ زمین است و حدود ۲ میلیارد سال سن دارد.
### چرا زمین دهانهٔ کمتری از ماه دارد؟
چون باد، باران، یخ و حرکت ورقههای زمینساختی در طول زمان دهانهها را فرسوده یا پوشاندهاند، اما روی ماه چنین فرایندهایی وجود ندارد.
### آیا دهانهٔ برخوردی با دهانهٔ آتشفشان اشتباه میشود؟
گاهی بله. تفاوت اصلی در سنگهای ویژهٔ برخورد است، مانند کوارتز ضربهای که در آتشفشانها دیده نمیشود.
تصویر روز ناسا
دهانه برخوردی مانیکواگان از فضا۵ خرداد ۱۴۰۳