رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهزمینپدیده

گدازه Lava

گدازه سنگ مذابی است که از آتشفشان یا شکاف زمین به سطح می‌رسد؛ دمای آن حدود ۷۰۰ تا ۱۲۰۰ درجهٔ سانتی‌گراد است و با سرد شدن به سنگ‌های آتشفشانی مانند بازالت تبدیل می‌شود.

نام‌های دیگر: گدازه آتشفشانی، لاو

گدازه
Giles Laurent / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0 · منبع تصویر

گدازه همان ماگمایی است که از زیر زمین به سطح رسیده است. گاز زیادی را در حین بالا آمدن از دست داده و در تماس با هوا یا آب شروع به سرد شدن می‌کند. آنچه گدازه چطور رفتار می‌کند به ترکیب و دمایش بستگی دارد.

انواع گدازه

گدازهٔ بازالتی روان است و می‌تواند ده‌ها کیلومتر جاری شود. دو شکل معروف آن به نام‌های هاوایی‌ای شناخته می‌شوند:

  • پاهوهوه: سطحی صاف و طناب‌مانند.
  • آآ: سطحی خشن، تیز و شکسته.

گدازهٔ چسبناک‌تر مانند ریولیتی یا آندزیتی کند حرکت می‌کند و گاهی گنبدی در دهانه می‌سازد یا با انفجار همراه است. اگر گدازه زیر آب، مثلاً در کف اقیانوس، بیرون بریزد، سریع سرد می‌شود و بالشک‌هایی گرد به نام گدازهٔ بالشی می‌سازد.

گدازه با سرعت چقدر می‌رود؟

سرعت پیشروی جبههٔ گدازه می‌تواند تنها چند متر در ساعت باشد؛ سرعت خود گدازه در کانال یا لوله روی شیب تند گاه به بیش از ۳۰ کیلومتر در ساعت می‌رسد. این دو سرعت یکسان نیستند. گدازهٔ روان روی شیب تند می‌تواند خطرناک باشد. اما بیشتر گدازه‌ها آن‌قدر کند می‌روند که مردم می‌توانند از مسیرشان دور شوند. بنابراین خطر عمدهٔ آتشفشان معمولاً از گدازه نیست، بلکه از خاکستر، گازهای سمی و جریان‌های پیروکلاستیک است.

گدازه چه می‌سازد؟

با سرد شدن گدازه، سنگ‌های آذرین بیرونی پدید می‌آیند: بازالت تیره و ریولیت روشن. سنگ‌پا (پامیس) معمولاً از خردشدن و سردشدن ماگمای پرگاز هنگام فوران پدید می‌آید. گدازه‌ها جزیره‌های آتشفشانی مانند هاوایی و ایسلند را ساخته‌اند و بیشتر پوستهٔ اقیانوسی از بازالتی است که در پشته‌های میان‌اقیانوسی بیرون ریخته. خاک آتشفشانی حاصل‌خیز هم از هوازدگی این سنگ‌ها می‌آید.

گدازه خارج از زمین

آتشفشان‌ها فقط مال زمین نیستند. «دشت‌های» تیرهٔ ماه، که ماریا نام دارند، از بازالت‌های قدیمی ساخته شده‌اند، و آتشفشان‌های بزرگ مریخ مانند المپوس مونس با جریان گدازه ساخته شده‌اند. در قمر آیو، دور مشتری، فعال‌ترین آتشفشان‌های منظومهٔ شمسی هستند.

پرسش‌های رایج

  1. دمای گدازه چقدر است؟

    معمولاً بین حدود ۷۰۰ تا ۱۲۰۰ درجهٔ سانتی‌گراد؛ گدازهٔ بازالتی معمولاً از گدازه‌های سیلیس‌دار داغ‌تر است.

  2. گدازه با ماگما چه فرقی دارد؟

    گدازه مادهٔ مذابی است که به سطح رسیده، ولی ماگما همان مادهٔ مذاب در زیر زمین است.

  3. گدازه چگونه جامد می‌شود؟

    با از دست دادن گرما به هوا یا آب. سرد شدن سریع بلورهای ریز یا شیشه می‌سازد و به سنگ‌های بیرونی مانند بازالت و ابسیدین می‌رسد.

  4. آیا می‌توان از گدازه فرار کرد؟

    بسیاری از جبهه‌های گدازه آهسته پیش می‌روند، اما شیب، مسیر و تغییر ناگهانی جریان می‌تواند خطرساز باشد. امکان فرار را تضمین‌شده ندانید و از هشدارها و دستور تخلیهٔ مسئولان پیروی کنید.

منابع

  1. Lava flows destroy everything in their path · USGS Volcano Hazards Program
  2. The products of primary magma fragmentation finally revealed by pumice agglomerates · USGS / Nature Communications

آخرین بازبینی:

راهنما و مقاله

برای خواندن بیشتر

همه

اخبار نجوم

در خبرها

در همان خبرها

مدخل‌هایی که با گدازه در یک خبر آمده‌اند.

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از گدازه گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین