گدازه همان ماگمایی است که از زیر زمین به سطح رسیده است. گاز زیادی را در حین بالا آمدن از دست داده و در تماس با هوا یا آب شروع به سرد شدن می‌کند. آنچه گدازه چطور رفتار می‌کند به ترکیب و دمایش بستگی دارد.
انواع گدازه
گدازهٔ بازالتی روان است و میتواند ده‌ها کیلومتر جاری شود. دو شکل معروف آن به نام‌های هاوایی‌ای شناخته می‌شوند:
- پاهوهوه: سطحی صاف و طناب‌مانند.
- آآ: سطحی خشن، تیز و شکسته.
گدازهٔ چسبناک‌تر مانند ریولیتی یا آندزیتی کند حرکت می‌کند و گاهی گنبدی در دهانه می‌سازد یا با انفجار همراه است. اگر گدازه زیر آب، مثلاً در کف اقیانوس، بیرون بریزد، سریع سرد می‌شود و بالشک‌هایی گرد به نام گدازهٔ بالشی می‌سازد.
گدازه با سرعت چقدر میرود؟
سرعت گدازه از چند متر در ساعت تا چند ده کیلومتر در ساعت تغییر می‌کند. گدازهٔ روان روی شیب تند میتواند خطرناک باشد. اما بیشتر گدازه‌ها آن‌قدر کند می‌روند که مردم می‌توانند از مسیرشان دور شوند. بنابراین خطر عمدهٔ آتشفشان معمولاً از گدازه نیست، بلکه از خاکستر، گازهای سمی و جریان‌های پیروکلاستیک است.
گدازه چه می‌سازد؟
با سرد شدن گدازه، سنگ‌های آذرین بیرونی پدید می‌آیند: بازالت تیره، ریولیت روشن و سنگ‌پا (پامیس). گدازه‌ها جزیره‌های آتشفشانی مانند هاوایی و ایسلند را ساخته‌اند و بیشتر پوستهٔ اقیانوسی از بازالتی است که در پشته‌های میان‌اقیانوسی بیرون ریخته. خاک آتشفشانی حاصل‌خیز هم از هوازدگی این سنگ‌ها می‌آید.
گدازه خارج از زمین
آتشفشانها فقط مال زمین نیستند. «دشت‌های» تیرهٔ ماه، که ماریا نام دارند، از بازالت‌های قدیمی ساخته شده‌اند، و آتشفشان‌های بزرگ مریخ مانند المپوس مونس با جریان گدازه ساخته شده‌اند. در قمر آیو، دور مشتری، فعال‌ترین آتشفشان‌های منظومهٔ شمسی هستند.
پرسش‌های رایج
### دمای گدازه چقدر است؟
معمولاً بین حدود ۷۰۰ تا ۱۲۰۰ درجهٔ سانتیگراد؛ گدازهٔ بازالتی داغترین نوع است.
### گدازه با ماگما چه فرقی دارد؟
گدازه مادهٔ مذابی است که به سطح رسیده، ولی ماگما همان مادهٔ مذاب در زیر زمین است.
### گدازه چگونه جامد می‌شود؟
با از دست دادن گرما به هوا یا آب. سرد شدن سریع بلورهای ریز یا شیشه می‌سازد و به سنگ‌های بیرونی مانند بازالت و ابسیدین می‌رسد.
### آیا میتوان از گدازه فرار کرد؟
در بیشتر آتشفشانها بله، چون گدازه آهسته میرود. اما در شیبهای تند یا هنگام شکستن سد گدازه، سرعت میتواند زیاد شود و باید هشدارها را جدی گرفت.
اخبار نجوم
در خبرها
در همان خبرها
مدخل‌هایی که با گدازه در یک خبر آمده‌اند.