رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهمنظومهٔ شمسیجرم آسمانی

دنباله‌دار Comet

دنباله‌دار جرمی با هستهٔ جامدِ یخی و غباری است که هنگام فعالیت، گاز و غبار آزاد می‌کند و می‌تواند گیسو و دنباله بسازد؛ دنبالهٔ درخشان، خودِ هسته یا رد سادهٔ حرکت آن نیست.

نام‌های دیگر: دنباله‌دارها

هستهٔ دولُبی و ناهموار دنباله‌دار ۶۷پی با بخش‌های روشن و سایه‌دار در موزاییک خاکستری رزتا
ESA/Rosetta/NAVCAM, CC BY-SA IGO 3.0 / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 igo · منبع تصویر

عکس یک دنباله‌دار را می‌بینید: سری روشن و دنباله‌هایی رنگی در میان ستاره‌ها. شبِ رصد، شاید سهم چشم شما فقط لکه‌ای محو باشد. این تفاوت لزوماً از اشتباه در پیدا کردن جرم نمی‌آید؛ دوربین نور را جمع می‌کند و مواد پراکندهٔ پیرامون هسته را بهتر نشان می‌دهد. برای شناخت دنباله‌دار (Comet)، باید اول همین منظره را باز کنیم: کدام قسمت جسم جامد است، کدام بخش از آن جدا شده و خورشید با هر کدام چه می‌کند؟

به‌طور خلاصه

هستهٔ دنباله‌دار از یخ، غبار و مواد دیگر ساخته شده و از گیسوی درخشان پیرامونش بسیار کوچک‌تر است. گرمایش خورشید می‌تواند با تصعید یخ‌ها، فعالیت گازی و غباری ایجاد کند. دنبالهٔ یونی معمولاً راست‌تر و دور از خورشید است، اما دنبالهٔ غبار می‌تواند خمیده باشد. برای رصد از ایران، موقعیت و روشناییِ به‌روزِ همان جرم لازم است؛ نزدیک‌شدن به خورشید یا عکس رنگی، دیدنی‌شدن با چشم را تضمین نمی‌کند.

هسته، گیسو و دنباله چه فرقی دارند؟

هسته جسم جامدِ دنباله‌دار است؛ گیسو و دنباله از موادی پدید می‌آیند که از آن بیرون رفته‌اند. در مرکز منظرهٔ محو، هسته‌ای از یخ‌ها و غبار وجود دارد. با فعال‌شدن دنباله‌دار، ابری از گاز و ذرات پیرامون آن شکل می‌گیرد که «گیسو» (coma) نام دارد. بخش درخشانِ سر دنباله‌دار که از زمین می‌بینیم، معمولاً همین ناحیه است؛ نباید قطر آن را اندازهٔ جسم جامد دانست.

خورشید سطح و لایه‌های نزدیک سطح را گرم می‌کند. در شرایط مناسب، یخ می‌تواند بدون تبدیل‌شدن به آب مایع مستقیماً به گاز برود؛ این فرایند تصعید است. گازِ خروجی ذرات غبار را نیز با خود می‌برد. بنابراین توضیح «یخ‌ها ذوب می‌شوند و بخار بلند می‌شود» برای سازوکار معمول فعالیت دنباله‌دار دقیق نیست. برای بیرون آمدن گاز، لازم نیست نخست دریاچه‌ای از آب مایع روی هسته بسازیم.

تصویر نزدیک هسته هم همیشه شبیه یک گلولهٔ برفی سفید نیست. در موزاییک زیر، ناهمواری‌ها، بخش‌های سایه‌دار و شکل نامنظمِ هستهٔ ۶۷پی دیده می‌شوند. نام آن در فهرست‌های علمی 67P/Churyumov–Gerasimenko است. هستهٔ این جرم نمونه‌ای واقعی از دنباله‌دار است؛ شکل و اندازهٔ آن را نباید ویژگی همگانی این خانواده دانست.

هستهٔ دولُبی و ناهموار دنباله‌دار ۶۷پی با بخش‌های روشن و سایه‌دار در موزاییک خاکستری رزتا
هستهٔ دولُبی و ناهموار دنباله‌دار ۶۷پی با بخش‌های روشن و سایه‌دار در موزاییک خاکستری رزتا ESA/Rosetta/NAVCAM, CC BY-SA IGO 3.0 / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 igo

موزاییک چهار تصویر دوربین ناوبری رزتا از هستهٔ ۶۷پی در ۱۹ سپتامبر ۲۰۱۴؛ این نمای خاکستری، عکس تمام گیسو و دنباله نیست. اعتبار: ESA/Rosetta/NAVCAM؛ مجوز CC BY-SA 3.0 IGO.

دورشدن از خورشید می‌تواند فعالیت را کم کند و منظرهٔ گیسو و دنباله را از دسترس رصد بیرون ببرد. این به معنی ناپدیدشدن هسته نیست. برعکس، وجود هسته هم تضمین نمی‌کند همیشه یک دنبالهٔ بلند و روشن بسازد. جسم و فعالیتِ پیرامون آن را باید جدا از هم در نظر گرفت.

چرا دنباله‌ها جهت یکسانی ندارند؟

گاز یونیده و ذرات غبار زیر تأثیرهای متفاوتی حرکت می‌کنند؛ به همین دلیل دنبالهٔ یونی و دنبالهٔ غبار الزاماً روی یک خط نمی‌افتند. بخشی از گازِ گیسو با تابش خورشید یونیده می‌شود؛ یعنی ذرات آن بار الکتریکی پیدا می‌کنند. برهم‌کنش این ماده با باد خورشیدی و میدان مغناطیسیِ همراه آن، دنبالهٔ یونی را معمولاً در جهتی دور از خورشید می‌کشد. باد خورشیدی جریان ذرات باردار است، نه بادِ هوا مانند آنچه روی زمین حس می‌کنیم.

غبار رفتار دیگری دارد. ذرات پس از جداشدن، حرکت مداری خود را ادامه می‌دهند و فشار تابش خورشید نیز بر آن‌ها اثر می‌گذارد. اندازهٔ ذره و زمان آزادشدنش مهم‌اند؛ نتیجه می‌تواند دنباله‌ای پهن‌تر و خمیده باشد. پس جملهٔ «تمام دنباله دقیقاً روی یک خطِ مخالف خورشید است» برای هر عکسی درست نیست. جهت دیده‌شده در آسمان از زاویهٔ نگاه ما هم اثر می‌گیرد.

اگر دنباله را مثل دود پشت هواپیما تصور کنید، ممکن است جهت حرکت هسته را اشتباه حدس بزنید. شکل دنباله تنها محصول جلو رفتن جسم در یک محیط نیست. وقتی دنباله‌دار از نزدیکی خورشید دور می‌شود نیز دنبالهٔ یونی عمدتاً رو به بیرونِ خورشید می‌ماند؛ قرار نیست مانند دمی چسبیده به عقبِ مسیر بچرخد. برای تعیین حرکت خود جرم، جابه‌جایی آن نسبت به ستاره‌ها را در زمان‌های مختلف اندازه می‌گیرند.

هیل–باپ با دنبالهٔ باریک آبی و دنبالهٔ پهن‌تر روشن در زمینهٔ پرستاره
هیل–باپ با دنبالهٔ باریک آبی و دنبالهٔ پهن‌تر روشن در زمینهٔ پرستاره E. Kolmhofer, H. Raab; Johannes-Kepler-Observatory, Linz, Austria (https://sternwarte.at) / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0

هیل–باپ (Hale–Bopp) در عکس زمینیِ ۴ آوریل ۱۹۹۷ با نوردهی ده‌دقیقه‌ای؛ دو دنباله در عکس از هم جدا دیده می‌شوند و نما معادل دید چشم نیست. عکس: E. Kolmhofer و H. Raab، رصدخانهٔ یوهانس کپلر در لینتس اتریش؛ مجوز CC BY-SA 3.0.

در تصویر رنگی، رنگ و شدتِ دنباله‌ها به نوع تابش ماده، حساسیت دوربین و شیوهٔ ثبت هم وابسته‌اند. عکس برای شناخت ساختار مفید است، اما از رنگ اشباع‌شده یا طول دنباله در یک نوردهی نمی‌توان نتیجه گرفت چشم شما همان رنگ و طول را در محل رصد می‌بیند.

دنباله‌دارها از کجا می‌آیند؟

بسیاری از دنباله‌دارها از مخزن‌های دوردستِ اجرام یخی به نواحی نزدیک‌تر خورشید راه پیدا می‌کنند؛ مدارشان سرنخ خاستگاه آن‌هاست. کمربند کویپر (Kuiper belt) در ورای نپتون و دیسک پراکنده، مخزن‌های مهمی برای جمعیت‌های دنباله‌داری‌اند. برهم‌کنش گرانشی می‌تواند مسیر یک جرم را تغییر دهد تا وارد ناحیه‌ای شود که گرمایش خورشید فعالیتش را آشکار کند. این توصیف، به معنی داستانی یکسان برای همهٔ دنباله‌دارهای کوتاه‌دوره نیست.

برای بسیاری از دنباله‌دارهای بلنددوره، مخزنی بسیار دورتر به نام ابر اورت (Oort cloud) مطرح است. این ابر، گروهی استنباط‌شده از اجرام یخی است؛ اخترشناسان تمام آن را به شکل یک پوسته در عکس ندیده‌اند. یان اورت (Jan Oort) در ۱۹۵۰ این ایده را برای توضیح مدارها و جهت‌های ورود دنباله‌دارهای بلنددوره پیشنهاد کرد. آمدن از جهت‌های گوناگون، با تصویری ساده از یک حلقهٔ تخت یکسان نیست.

باید میان «عکس جرمی با خاستگاه احتمالی اورت» و «عکس ابر اورت» فرق بگذاریم. دیدن یک دنباله‌دار نشان می‌دهد آن جرم وجود دارد و می‌توان مدارش را بررسی کرد؛ عکس آن به‌تنهایی تمام مخزن مادر را نشان نمی‌دهد. تصویر حباب یا پوستهٔ دور منظومه، معمولاً طرحی برای نمایش یک مدل است. مدل می‌تواند شواهد خوبی داشته باشد، بدون آنکه شکل کلیِ مخزن مستقیماً عکاسی شده باشد.

این اجرام از بازمانده‌های دورهٔ شکل‌گیری منظومهٔ شمسی، حدود ۴٫۶ میلیارد سال پیش‌اند. بااین‌حال، «قدیمی» را نباید «کاملاً دست‌نخورده» ترجمه کرد. مسیر مداری، گرم‌شدن، خروج مواد و برخوردها می‌توانند تاریخ هر هسته را تغییر دهند. برای خواندن گذشتهٔ منظومه، باید هم ترکیب مواد را بشناسیم و هم فرایندهایی را که آن مواد از سر گذرانده‌اند.

آیا همهٔ دنباله‌دارها برمی‌گردند؟

همهٔ دنباله‌دارها بازگشتی منظم و قابل انتظار در طول زندگی ما ندارند. در دسته‌بندی آموزشی رایج، دورهٔ کمتر از ۲۰۰ سال را کوتاه‌دوره می‌نامند و بلنددوره‌ها زمان بیشتری برای گردش دارند. این مرز قراردادی، یک عدد مشترک برای دورهٔ همهٔ اعضا نیست. همچنین یک بار دیده‌شدنِ جرم نمی‌گوید که هیچ‌وقت بازنمی‌گردد؛ شاید گردش بعدی‌اش بسیار دورتر از تاریخ ثبت رصدهای ما باشد.

برخی دنباله‌دارها در گذر نزدیک خورشید متلاشی می‌شوند یا به آن برخورد می‌کنند. برخی دیگر پس از برهم‌کنش گرانشی، مدار تازه‌ای پیدا می‌کنند. برای پیش‌بینی بازگشت، اندازه‌گیری مسیر و اثر گرانش خورشید و سیاره‌ها لازم است؛ تنها دیدن یک قوس کوتاه در آسمان کافی نیست. هرچه رصدهای بهتری از جای جرم داشته باشیم، می‌توانیم مدار را دقیق‌تر محدود کنیم.

خودِ خروج گاز هم می‌تواند بر حرکت اثر بگذارد. وقتی ماده با جهت ترجیحی از هسته بیرون می‌رود، واکنشی شبیه رانش بسیار ضعیف ایجاد می‌کند. این اثر «غیرگرانشی» نامیده می‌شود، چون از گرانشِ جرم‌های دیگر ناشی نشده است؛ به معنی نقض قوانین حرکت نیست. پژوهش روی داده‌های رزتا نشان می‌دهد برای هستهٔ فعال ۶۷پی هم این شتابِ ناشی از گازدهی قابل بررسی است.

بازگشت مداری و بازگشتِ منظرهٔ روشن نیز یک چیز نیستند. ممکن است هسته دوباره برگردد، ولی فعالیت و شرایط دیدش با گذر قبلی فرق کند. کم‌شدن فعالیت می‌تواند با شرایط گرمایش یا دسترسی مواد فرّار ارتباط داشته باشد؛ از یک رصدِ بی‌دنباله نمی‌توان نتیجه گرفت تمام یخ‌ها برای همیشه تمام شده‌اند. برای پیش‌بینی رصد، هم مدار و هم رفتار واقعی جرم را باید دنبال کرد.

دنباله‌دار چه ربطی به شهاب دارد؟

دنباله‌دار جسمی در فضاست؛ شهاب پدیدهٔ نورانیِ ورود ذره به جو زمین است. خطی که چند لحظه در آسمان می‌درخشد، حرکتِ تمامِ یک دنباله‌دارِ دارای هسته و گیسو نیست. آنچه در آسمانِ شب‌های مختلف به شکل لکه‌ای با جای متغیر دنبال می‌کنیم، با یک رگهٔ گذرای جوی فرق دارد.

دنباله‌دارهای فعال در مسیر خود ذراتی جا می‌گذارند. اگر زمین با جریان مناسبِ ذرات برخورد کند، می‌تواند بارش شهابی رخ دهد؛ در این حالت شهاب‌ها از دید ما از ناحیه‌ای مشترک در آسمان می‌آیند. لازم نیست خودِ هستهٔ دنباله‌دار همان شب کنار زمین باشد. ممکن است زمین از بقایایی بگذرد که در گذرهای گذشته آزاد شده‌اند.

اما همهٔ بارش‌های شهابی را نباید به یک دنباله‌دارِ فعال نسبت داد. برای نمونه، ناسا جرم مادر بارش جوزایی را فایتون (Phaethon) معرفی می‌کند که در دستهٔ سیارک‌ها آمده است. رابطهٔ میان اجرام فعال، سیارک‌ها و جریان‌های ذرات گاهی پیچیده‌تر از تقسیم‌بندی نخستین ماست. همچنین عبور زمین از هر ناحیهٔ غبار، بارشی پرشمار و قابل دیدن نمی‌سازد؛ تراکم ذرات و شرایط رصد اهمیت دارند.

چگونه از ایران دنباله‌دار رصد کنیم؟

برای رصد، نام جرم، موقعیتِ به‌روز و شرایط همان شهر و شب را بررسی کنید؛ عنوان «نزدیک‌ترین گذر» به‌تنهایی راهنمای دیدن نیست. نزدیک‌ترین فاصله از خورشید با نزدیک‌ترین فاصله از زمین فرق دارد و این دو رویداد لزوماً در یک روز رخ نمی‌دهند. جرم ممکن است هنگام فعالیت بیشتر، از دید ما در روشنایی کنار خورشید پنهان باشد. ممکن است هم بالای افق باشد، ولی آن‌قدر پایین که غبار و نور شهر دیدنش را دشوار کنند.

در تهران، لکهٔ محو گیسو می‌تواند در زمینهٔ روشن آسمان گم شود. آسمان تاریکِ مرنجاب یا ناحیه‌ای دور از چراغ‌ها کمک می‌کند، اما دیدن را تضمین نمی‌کند. روشناییِ پخش‌شده در یک لکه با روشناییِ متمرکز یک ستاره فرق دارد. ممکن است عدد قدرِ دو جرم نزدیک باشد، ولی پیدا کردن جرمِ گسترده سخت‌تر شود. پیش از حرکت، گزارش رصد تازه را کنار پیش‌بینی روشنایی بگذارید؛ این دو الزاماً یکی نیستند.

با دوچشمی، میدان دید باز اغلب برای گیسو یا دنبالهٔ گسترده مفیدتر از بزرگ‌نمایی زیاد است. هدف نخست می‌تواند فقط تشخیص لکه و ثبت جای آن میان ستاره‌ها باشد. رنگ‌های عکس را معیار موفقیت رصد نگذارید. تاریخ، ساعت، محل و ابزارتان را یادداشت کنید تا مقایسهٔ شب بعد معنا داشته باشد. اگر چیزی ندیدید، نتیجه را هم ثبت کنید؛ نبودِ مشاهده با نبودِ جرم فرق دارد.

آسمان‌نماآسمان هر شهر دنیا، در هر شب و هر ساعت، چه شکلی است؟

برای «دنباله‌دار بزرگ بعدی» تقویمی با فاصله‌های منظم نداریم. روشنایی می‌تواند با فعالیت، زاویهٔ دید و حتی تکه‌تکه‌شدن جرم تغییر کند. خبر آینده را با فعلِ پیش‌بینی بخوانید، نه وعدهٔ قطعی. اگر نقشهٔ معتبر و گزارش تازه‌ای در دست نیست، یک عکس هیجان‌انگیز جای آن‌ها را نمی‌گیرد.

رزتا و استاردست چه تفاوتی داشتند؟

رزتا یک دنباله‌دار را از نزدیک همراهی کرد و فرودگر برد؛ استاردست غبار دنباله‌دار را به زمین آورد. این دو دستاورد یکسان نیستند. رزتا (Rosetta) در ۶ اوت ۲۰۱۴ به ۶۷پی رسید و تغییرات آن را در مسیر گردش به دور خورشید دنبال کرد. چنین همراهی‌ای اجازه می‌دهد رفتار جرم را در طول زمان بسنجیم، نه فقط در چند ساعتِ یک گذر سریع.

فرودگر فیله (Philae) در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۴ با سطح تماس گرفت، اما فرود به شکل یک نشستنِ مهارشده در همان نقطهٔ نخست پیش نرفت؛ تماس‌ها و جهش‌های بعدی، بخشی از داستان واقعی مأموریت‌اند. پس جملهٔ کوتاه «روی دنباله‌دار فرود آمد» درست است، ولی اگر از آن تصویری شبیه پارک‌کردن آرام یک وسیله بسازیم، دشواری فنیِ فرود را پنهان کرده‌ایم. مأموریت رزتا در ۳۰ سپتامبر ۲۰۱۶ پایان یافت.

استاردست (Stardust) در ۲۰۰۴ از کنار دنباله‌دار وایلد ۲ (Wild 2) گذشت و ذرات غبار را جمع کرد. کپسولِ حامل نمونه در ۱۵ ژانویهٔ ۲۰۰۶ به زمین بازگشت. این بازگشت امکان بررسی ذرات را با ابزارهای آزمایشگاهی فراهم کرد؛ رزتا و فیله چنین نمونه‌ای به زمین برنگرداندند. فرود روی یک جرم و نمونه‌برگردانی دو توانایی جدا هستند.

مواد آلی در این پژوهش‌ها برای فهم شیمی منظومهٔ شمسی مهم‌اند، اما «آلی» به معنی زنده‌بودن نیست. دنباله‌دارها ممکن است در رساندن آب و ترکیبات آلی به زمین آغازین سهم داشته باشند؛ این جمله به معنی حل‌شدنِ سهم دقیق آن‌ها یا اثبات منشأ تمام آب زمین نیست. ارزش نمونه و اندازه‌گیری همین است که میان احتمال‌های مختلف فرق بگذارد. دیدنِ یک مولکول، داستان کامل پیدایش حیات را به‌تنهایی نمی‌نویسد.

پرسش‌های رایج

  1. دنباله‌دار چیست و آیا ستاره است؟

    دنباله‌دار جرمی با هستهٔ جامدِ یخی و غباری است و ستاره نیست. وقتی فعالیت می‌کند، گاز و غبار آزاد می‌شود و گیسو و دنباله می‌سازد. دنباله‌دار مانند ستاره از همجوشی هسته‌ای انرژی نمی‌گیرد؛ نور پراکنده‌شدهٔ خورشید و تابش گازِ برانگیخته در دیده‌شدنش سهم دارند. هستهٔ جامد نیز از سرِ محوی که در عکس دیده می‌شود کوچک‌تر است.

  2. دنبالهٔ دنباله‌دار به کدام طرف است؟

    دنبالهٔ یونی دنباله‌دار معمولاً در جهتی دور از خورشید کشیده می‌شود، اما دنبالهٔ غبار می‌تواند خمیده باشد. باد خورشیدی بر مادهٔ یونیده اثر می‌گذارد و فشار تابش و حرکت مداری بر مسیر غبار مؤثرند. بنابراین دنباله را نباید نشانهٔ سادهٔ عقبِ حرکت هسته دانست یا انتظار داشت همهٔ بخش‌های آن دقیقاً روی یک خط باشند.

  3. چرا بعضی دنباله‌دارها دو دنباله دارند؟

    دنباله‌دار فعال می‌تواند هم غبار و هم گاز آزاد کند. بخشی از گاز یونیده می‌شود و دنبالهٔ یونی می‌سازد؛ ذرات غبار دنباله‌ای با رفتار و شکل متفاوت ایجاد می‌کنند. به همین دلیل در بعضی عکس‌ها دو دنبالهٔ جدا دیده می‌شود. آشکاربودن هر دو به فعالیت جرم، زاویهٔ دید و توان ثبت تصویر بستگی دارد؛ دو دنباله در هر رصد تضمین نیست.

  4. فرق دنباله‌دار و شهاب چیست؟

    دنباله‌دار جسمی در فضا با هستهٔ یخی و غباری است، ولی شهاب رگهٔ نورانیِ ناشی از ورود ذره به جو زمین است. بقایای دنباله‌دارها می‌توانند جریان ذراتی بسازند که زمین با آن برخورد کند و بارش شهابی رخ دهد. هنگام بارش، لازم نیست خود هستهٔ دنباله‌دار نزدیک زمین باشد؛ همهٔ بارش‌ها هم مادر دنباله‌داری ندارند.

  5. دنباله‌دارها از کجا می‌آیند و آیا از ابر اورت عکس داریم؟

    بسیاری از دنباله‌دارها به مخزن‌های اجرام یخی مانند کمربند کویپر، دیسک پراکنده و ابر اورت مربوط‌اند. ابر اورت مخزنی استنباط‌شده از مدارها و جهت‌های ورود دنباله‌دارهای بلنددوره است؛ عکس مستقیمی از کل این پوسته نداریم. تصویر یک دنباله‌دار با خاستگاه احتمالی اورت، تصویر خودِ مخزن نیست. نمودار کروی ابر نیز معمولاً نمایش یک مدل است.

  6. آیا همهٔ دنباله‌دارها دوباره بازمی‌گردند؟

    همهٔ دنباله‌دارها بازگشت منظم و قابل دیدن در مقیاس عمر انسان ندارند. بعضی مدارهای بسیار بلند دارند و برخی در گذر نزدیک خورشید از هم می‌پاشند یا مسیرشان تغییر می‌کند. در تقسیم‌بندی آموزشی، دورهٔ کمتر از ۲۰۰ سال کوتاه‌دوره نام دارد. بازگشت هسته هم تضمین نمی‌کند دنباله‌دار در گذر بعدی به همان اندازه روشن و قابل رصد باشد.

  7. دنباله‌دار بزرگ بعدی چه وقت دیده می‌شود؟

    برای دنباله‌دارهای بسیار روشن، فاصلهٔ زمانی ثابت و تضمین‌شده‌ای نداریم. روشنایی و دیدپذیری هر دنباله‌دار به فعالیت، فاصله از زمین و خورشید، زاویهٔ دید و جای آن در آسمان بستگی دارد. پیش‌بینی باید با رصدهای تازه بررسی شود. نزدیک‌شدن به خورشید به‌تنهایی به معنی دیده‌شدن از ایران نیست؛ جرم ممکن است در روشنایی یا زیر افق پنهان باشد.

منابع

  1. Comet Facts · NASA · مشاهدهٔ نویسنده: 2026-10-15
  2. What Is a Comet? · NASA Space Place · مشاهدهٔ نویسنده: 2026-10-15
  3. Kuiper Belt · NASA · مشاهدهٔ نویسنده: 2026-10-15
  4. Oort Cloud Facts · NASA · 2025-01-02؛ مشاهدهٔ نویسنده: 2026-10-15
  5. Rosetta · ESA · مشاهدهٔ نویسنده: 2026-10-15
  6. Three touchdowns for Rosetta’s lander · ESA · 2014-11-14
  7. Stardust / Stardust NExT · NASA · مشاهدهٔ نویسنده: 2026-10-15
  8. Meteors and Meteorites Facts · NASA · مشاهدهٔ نویسنده: 2026-10-15
  9. Comet on 19 September 2014 – NavCam · ESA · 2014-09-19
  10. Outgassing induced acceleration of comet 67P/Churyumov-Gerasimenko · T. Kramer and M. Läuter / Astronomy & Astrophysics؛ نسخهٔ نویسندگان در arXiv · 2019

آخرین بازبینی:

راهنما و مقاله

برای خواندن بیشتر

همه

فکت علمی

دانستنی‌ها

همهٔ فکت‌ها

اخبار نجوم

در خبرها

همه

تصویر روز ناسا

در تصویرهای روز

همه

در چنین روزی

در تاریخ علم

زیرمجموعه‌ها

در همان خبرها

مدخل‌هایی که با دنباله‌دار در یک خبر آمده‌اند.

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از دنباله‌دار گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین