صبح کاذب Zodiacal light

صبح کاذب (نور بروجی) مخروط سفیدفام و ملایمی است که از افق به‌سمت بالا کشیده می‌شود. نام «کاذب» از آنجاست که پیش از آغاز شفق صبحگاهی دیده می‌شود و ممکن است سپیده‌دم واقعی پنداشته شود. در سنت اسلامی، «صبح کاذب» و «صبح صادق» برای تعیین وقت نماز و روزه اهمیت داشته‌اند. صبح صادق همان سپیدهٔ پهن و افقی است که آغاز واقعی روز را نشان می‌دهد.

صبح کاذب چرا پدید می‌آید؟

در صفحهٔ منظومهٔ شمسی ذرات ریز غباری پراکنده‌اند که بیشترشان از دنباله‌دارها و برخورد سیارک‌ها آمده‌اند. نور خورشید به این ذرات می‌تابد و بازتاب ضعیفی تولید می‌کند. چون غبار بیشتر در صفحهٔ دایرةالبروج متمرکز است، درخشش هم در همان امتداد دیده می‌شود. این ذرات نمونه‌ای از غبار کیهانی درون منظومهٔ شمسی‌اند.

چه وقت و کجا آن را ببینیم؟

زمان خوب وقتی است که دایرةالبروج با افق زاویهٔ بزرگی بسازد و آسمان تاریک باشد:

• در نیمکرهٔ شمالی، شب‌های اواخر زمستان و بهار، پس از غروب در غرب
• در نیمکرهٔ شمالی، پیش از سپیده‌دم در اواخر تابستان و پاییز، در شرق
• نزدیک مناطق گرمسیری، زاویه مناسب‌تر است و آن را بیشتر سال می‌توان دید

دیدن آن به آسمان تاریک و بی‌ماه نیاز دارد. آلودگی نوری آن را به‌کلی محو می‌کند و دیدنش نشانهٔ تاریکی واقعی آسمان است.

پدیده‌های هم‌خانواده

در نقطهٔ مقابل خورشید، لکهٔ ضعیف و بیضی‌شکلی به نام پادتاب دیده می‌شود. پادتاب هم از بازتاب نور خورشید در غبار است، اما ذراتی که درست پشت زمین‌اند نور را مستقیم به‌سوی ما بازمی‌گردانند.

پرسش‌های رایج

### صبح کاذب چیست؟
صبح کاذب مخروط نورانی کم‌فروغی در راستای دایرةالبروج است که از پراکندگی نور خورشید در غبار میان‌سیاره‌ای پدید می‌آید.

### فرق صبح کاذب و صبح صادق چیست؟
صبح کاذب مخروطی عمودی و کم‌نور است که پیش از سپیده‌دم دیده می‌شود. صبح صادق نوار افقی و گسترده‌ای در افق است که آغاز واقعی روز را اعلام می‌کند.

### چرا صبح کاذب را همه جا نمی‌توان دید؟
صبح کاذب بسیار کم‌نور است و تنها در آسمان تاریک و دور از شهر و ماه دیده می‌شود. آلودگی نوری آن را پنهان می‌کند.

### صبح کاذب از چه ساخته شده است؟
صبح کاذب از نور خورشید بازتاب‌یافته از ذرات غبار با اندازهٔ چند ده میکرون است که از دنباله‌دارها و سیارک‌ها در منظومهٔ شمسی پراکنده شده‌اند.