واژه‌نامه · نجوم و اخترفیزیک
جت اخترفیزیکی astrophysical jet
جت اخترفیزیکی فوارهٔ باریک و پرسرعتی از پلاسماست که در امتداد محور چرخش جرمی مانند سیاهچاله، ستارهٔ نوترونی یا پیش‌ستاره، از دو سوی قرص برافزایشی بیرون می‌زند و تا فاصله‌های بسیار دور میرود.
جت‌ها از دو سوی قرص برافزایشی و در امتداد محور چرخش بیرون می‌زنند. گمان اصلی این است که میدان مغناطیسیِ پیچ‌خورده در قرص یا پیرامون سیاه‌چالهٔ چرخان ماده را شتاب می‌دهد و در لوله‌ای باریک نگه می‌دارد، ولی جزئیات این سازوکار هنوز روشن نیست.
اندازه‌شان بسیار گوناگون است. جت پیشستارهها سرعتی در حد صدها کیلومتر بر ثانیه دارد و گره‌های درخشانی به نام اجرام هربیگ-هارو (Herbig-Haro) می‌سازد. جت سیاهچالههای کلانجرم نزدیک سرعت نور میرود و گاه بیش از یک میلیون سال نوری درازا پیدا می‌کند؛ جت کهکشان M87 در عکس‌های تلسکوپ فضایی هابل حدود ۵ هزار سال نوری دیده میشود.
جتهای رو به ما گاه «تندتر از نور» به نظر می‌رسند. این خطای دید است: تودهٔ گاز نزدیک سرعت نور و تقریباً به سوی ما میآید و نوری که دیرتر فرستاده راه کوتاه‌تری تا ما دارد. با فوران یخ‌فشان‌ها، مثل فوران‌های قمر انسلادوس، اشتباه نگیرید؛ آن‌ها بخار آب و یخ‌اند، نه پلاسمای پرسرعت.
پرسش‌های رایج
آیا جت سیاهچاله از درون خود سیاهچاله بیرون میآید؟
نه. هیچ چیز از افق رویداد سیاهچاله بیرون نمیآید. مادهٔ جت اخترفیزیکی از گاز قرص برافزایشی و پیرامون سیاهچاله است که پیش از رسیدن به افق رویداد، با میدان مغناطیسی و انرژی چرخش سیاهچاله شتاب میگیرد و در دو لولهٔ باریک در امتداد محور چرخش به بیرون پرتاب میشود.
جتهای اخترفیزیکی چقدر سریعاند؟
سرعت جت اخترفیزیکی به جرم مرکزی بستگی دارد. جت پیشستارهها در حد صدها کیلومتر بر ثانیه است. جت ستارگان نوترونی و سیاهچالههای ستارهای در منظومههای دوتایی از حدود یکچهارم تا بیش از نُهدهم سرعت نور میرود، و جت سیاهچالههای کلانجرم گاه به بیش از ۹۹ درصد سرعت نور میرسد. جتی که تقریباً رو به زمین است گاه حتی تندتر از نور به نظر میرسد؛ این خطای دید از نزدیک شدن چشمه به ماست و نسبیت را نقض نمیکند.
نام‌های دیگر و املا
شکل درست نوشتن در فلک‌بین: جت اخترفیزیکی.
- جت رایجکوته‌شده؛ رایج‌ترین در خبرهای علمی (جت پلاسما، جت نسبیتی)
- جت نسبیتی رایجوقتی ماده با سرعت نزدیک به نور میرود
- فوارهٔ قطبی رایجعنوان ویکی‌پدیا
- فوارهٔ نسبیتی رایجنام دوم ویکی‌پدیا
- فوّاره رایجشکل فعلی سایت؛ تنها در ویکی‌پدیا با «فواره» دیدم
