دانشنامهجرم آسمانی
اختروش Quasar
اختروش (کوازار) هستهٔ بسیار درخشان یک کهکشان دور است که با افتادن مادهٔ فراوان به سیاهچالهٔ کلانجرم مرکزی نیرو می‌گیرد و درخشندگی‌اش میتواند صدها تا هزاران برابر یک کهکشان معمولی باشد.
اختروشها از پرنورترین اجرام پایدار جهان‌اند. واژهٔ «کوازار» از «quasi-stellar radio source» می‌آید، چون در تصویر شبیه ستاره‌ای نقطه‌ای بودند و تابش رادیویی قوی داشتند. در واقع هر اختروش هستهٔ کهکشانی است که یک سیاهچالهٔ کلانجرم در مرکز آن مقدار عظیمی ماده میبلعد و آن را تا دمای بسیار بالا گرم می‌کند.
اختروش چگونه کشف شد؟
در اوایل دههٔ ۱۹۶۰ اخترشناسان چشمه‌های رادیویی‌ای را یافتند که با ستاره‌های کم‌نور هم‌جا بودند. در سال ۱۹۶۳ مارتن اشمیت دید که طیف 3C 273 خطوطی دارد که با انتقال به سرخ حدود ۰٫۱۶ جابه‌جا شده است؛ پس باید بسیار دور و بسیار پرنور باشد. کشف نشان داد این اجرام به دوره‌های دور کیهان تعلق دارند. امروز صدها هزار اختروش شناخته شده و دورترینشان انتقال به سرخی بالاتر از ۷ دارند و نور آن‌ها حدود ۱۳ میلیارد سال سفر کرده است.
ساز و کار روشنایی اختروش
درخشندگی اختروش از سیاهچالهٔ کلانجرم می‌آید، با جرم میلیون‌ها تا میلیاردها برابر خورشید. گاز اطراف آن در قرصی برافزایشی می‌چرخد و بر اثر اصطکاک و فشار داغ میشود و در همهٔ طول موج‌ها میتابد. گاهی دو جت باریک از ذره‌های پرانرژی از قطب‌های قرص خارج و تا مقیاس‌های کهکشانی گسترده میشود. اختروشها رده‌ای شدید از هستهٔ کهکشانی فعال هستند.
اختروشها در تاریخ کیهان
شمار اختروشها در حدود ده میلیارد سال پیش بیشینه بود؛ آن زمان گاز بسیار بیشتری در دسترس سیاه‌چاله‌ها بود. امروزه اختروشها نادرند و سیاه‌چاله‌های کهکشان‌های نزدیک بیشتر آرام‌اند. نور اختروشها همچنین مثل «چراغ پس‌زمینه» عمل می‌کند و گاز میان کهکشانی را در مسیرش آشکار می‌کند. رادیونجوم نقش اصلی را در کشف‌شان داشت.
پرسش‌های رایج
### اختروش چیست؟
اختروش هستهٔ بسیار درخشان یک کهکشان دور است که سیاهچالهٔ کلانجرم مرکزی آن مادهٔ فراوان میبلعد. درخشندگی آن میتواند هزاران برابر کل کهکشان راه شیری باشد.
### چرا اختروشها اینقدر روشناند؟
وقتی گاز به سیاهچاله فرو میافتد، در قرص برافزایشی بسیار داغ میشود و نور فراوان میتابد. بازده تبدیل جرم به انرژی در این فرایند بسیار بالاست.
### اولین اختروش چه بود؟
نخستین اختروشی که فاصلهاش شناخته شد 3C 273 بود. مارتن اشمیت در سال ۱۹۶۳ طیف آن را تفسیر کرد.
### آیا راه شیری اختروش دارد؟
نه. سیاهچالهٔ مرکز راه شیری، یعنی کمان A*، اکنون آرام است. ممکن است در گذشتهای دور فعالتر بوده باشد.
فکت علمی
دانستنی‌ها
- ۱ مهر ۱۴۰۵کوازار، فانوس کیهانکوازار هستهٔ فوقالعاده درخشان یک کهکشان است. نورش از گاز داغ قرصی می‌آید که گرد سیاهچالهٔ کلانجرم مرکز کهکشان می‌چرخد و هنگام فرو ریختن روی آن گرم میشود و انرژی تابش می‌کند. درخشانترین کوازارها هزاران برابر یک کهکش…
- ۵ آبان ۱۴۰۴اختروشها؛ فانوسهای دوردستاختروشها هستههای بسیار فعال کهکشانها هستند که سیاهچالهٔ کلانجرم در مرکزشان ماده میبلعد. درخشانترین آن‌ها هزاران بار پرنورتر از کهکشانی مثل راه شیریاند.
- ۱۲ آذر ۱۴۰۳کوازارها و سیاهچالههاکوازار هستهٔ بسیار درخشان یک کهکشان است و انرژیاش از مادهای می‌آید که به سیاهچالهٔ بسیار پرجرم مرکز کهکشان فرو میریزد و گرد آن دیسکی گازی میسازد.
- ۱ آبان ۱۴۰۳کوازارهاکوازارها هستههای کهکشانی بسیار درخشاناند؛ درخشندگی قدرتمندترینهایشان هزاران برابر کهکشانی مثل راه شیری است.
- ۲۵ مهر ۱۴۰۲اختروشها و کهکشان میزباناختروشها هستهٔ بسیار درخشان کهکشان‌های فعالاند. سیاهچالهٔ کلانجرم مرکز کهکشان، با جرمی از میلیون‌ها تا دهها میلیارد برابر خورشید، به آن‌ها نیرو میدهد: گاز درون قرص فروافتنده گرم میشود و تابش آزاد می‌کند. تصاویر ه…
- ۵ مهر ۱۴۰۲اختروشهااختروشها از درخشانترین اجرام جهان‌اند و نیرومندترینهاشان هزاران بار از کهکشانی مثل راه شیری پرنورترند. نیروی آن‌ها از مادهای می‌آید که به سیاهچالهٔ کلانجرم مرکز کهکشانشان فرو میریزد.
- ۲۶ خرداد ۱۴۰۲اختروشها، فانوسهای کیهاناختروشها از پرنورترین اجرام جهان‌اند. انرژیشان از مادهای می‌آید که به درون سیاهچالهٔ کلانجرمِ مرکز یک کهکشان فرو میریزد؛ نیرومندترینهاشان هزاران برابر یک کهکشان مثل راه شیری نور میدهند.
تصویر روز ناسا
تصویرسازی: یک کوازار نخستین۳ اسفند ۱۴۰۰