واژه‌نامه · نجوم و اخترفیزیک
قدر magnitude
قدر عددی برای سنجش روشنایی ستارگان و دیگر اجرام آسمانی است که در آن عدد کمتر یعنی روشنتر، و هر ۵ قدر اختلاف یعنی دقیقاً ۱۰۰ برابر تفاوت روشنایی.
تلفظ: قَدْر
مقیاس قدر از اخترشناسی یونان باستان مانده است و عبدالرحمن صوفی رازی در «صورالکواکب»، در قرن چهارم هجری، قدر ستارگان را با رصدهای خودش بازنگری کرد. در قرن نوزدهم میلادی این مقیاس دقیق شد: هر یک قدر حدود ۲٫۵۱۲ برابر روشنایی است.
مقیاس بسته نیست و به عددهای منفی هم می‌رسد: شباهنگ، روشنترین ستارهٔ آسمان شب، حدود منفی ۱٫۵ است، زهره به حدود منفی ۴٫۶ می‌رسد، ماه کامل حدود منفی ۱۲٫۷ و خورشید حدود منفی ۲۶٫۷. در آسمان تاریک کویر چشم برهنه ستارگانی تا حدود قدر ۶ را میبیند، ولی در آسمان تهران گاه فقط ستارگان تا قدر ۳ یا ۴ پیداست.
با قدر مطلق اشتباه نگیرید: «قدر» به‌تنهایی معمولاً یعنی قدر ظاهری، روشنایی آن‌طور که از زمین دیده می‌شود؛ قدر مطلق روشنایی همان جرم از فاصلهٔ استاندارد ۱۰ پارسک است.
در فلک‌بین ببینید
پرسش‌های رایج
چرا ستارههای روشنتر قدر کمتری دارند؟
مقیاس قدر از ردهبندی یونان باستان مانده است که روشنترین ستارگان را «قدر یکم»، یعنی رتبهٔ نخست، و کمنورترین ستارگان پیدا را «قدر ششم» مینامید. وقتی اخترشناسان در قرن نوزدهم این مقیاس را دقیق کردند، همان ترتیب را نگه داشتند؛ پس در قدر عدد کمتر یعنی روشنتر، و جرمهای بسیار روشن مانند زهره، ماه و خورشید قدر منفی گرفتند.
با چشم غیرمسلح تا چه قدری را میتوان دید؟
در آسمان کاملاً تاریک، مثل کویر دور از شهر، چشم غیرمسلح ستارگانی تا حدود قدر ۶ را میبیند و رصدگر کارکشته گاه کمی کمنورتر را. در شهرهای بزرگ آلودگی نوری این مرز را به قدر ۳ یا ۴ پایین میآورد؛ یعنی از هزاران ستارهٔ پیدا در آسمان تاریک، فقط چند ده تا چند صد ستاره به چشم میآید.
ستارهٔ قدر ۱ چند برابر ستارهٔ قدر ۶ روشن است؟
ستارهای با قدر ۱ دقیقاً ۱۰۰ برابر ستارهای با قدر ۶ روشن است، چون مقیاس قدر طوری تعریف شده که ۵ قدر اختلاف برابر ۱۰۰ برابر روشنایی باشد. پس هر یک قدر حدود ۲٫۵۱۲ برابر است: ستارهٔ قدر ۲ حدود دو و نیم برابر ستارهٔ قدر ۳ روشن است. این مقیاس لگاریتمی است و تقریباً با شیوهٔ حس روشنایی در چشم ما همخوان است.
