رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهکهکشان‌ها و کیهانمفهوم

معادلهٔ دریک Drake equation

معادلهٔ دریک چارچوبی برای برآورد میانگین شمار تمدن‌های راه شیری است که نشانگر فناورانهٔ قابل آشکارسازی تولید می‌کنند؛ پاسخ آن به نرخ پیدایش و مدت تولید این نشانگرها بستگی دارد.

نام‌های دیگر: معادله دریک

فرانک دریک هنگام سخنرانی در دانشگاه کرنل
Amalex5 / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0 · منبع تصویر

تیتر خبر می‌گوید «در کهکشان چند تمدن فضایی وجود دارد» و کنار آن یک فرمول دیده می‌شود. پیش از اینکه عدد را برای دوستتان بفرستید، سؤال خوبی هست: کدام بخش این حساب اندازه‌گیری شده و کدام بخش حدس است؟ معادلهٔ دریک کمک می‌کند همین مرز را پیدا کنید. ظاهر جمع‌وجورش نباید فریبمان بدهد؛ بعضی عامل‌های آن پرسش‌هایی‌اند که هنوز پاسخشان را نمی‌دانیم.

به‌طور خلاصه

معادلهٔ دریک مسئلهٔ شمار تمدن‌های دارای نشانگر فناورانه در راه شیری را به چند پرسش نجومی و زیستی تقسیم می‌کند. عامل‌های آن شامل نرخ تشکیل ستاره‌های مناسب، فراوانی سیاره‌ها، سهم پیدایش زندگی و هوش و فناوری، و مدت تولید نشانگر است. کشف سیاره‌های فراخورشیدی بعضی بخش‌های نجومی را روشن‌تر کرده، اما سیارهٔ بالقوه زیست‌پذیر گواه زندگی نیست. خروجی معادله یک میانگین وابسته به فرض‌هاست و وجود فرازمینی یا موفقیت جست‌وجو را اثبات نمی‌کند.

معادلهٔ دریک چه چیزی را می‌شمارد؟

معادلهٔ دریک میانگین تعداد تمدن‌هایی را برآورد می‌کند که در راه شیری نشانگر فناورانهٔ قابل آشکارسازی تولید می‌کنند. منظور از نشانگر فناورانه (Technosignature)، نشانه‌ای از فعالیت فناوری است؛ در این بحث، پیام یا تابش رادیویی نمونه‌ای آشناست. داشتن چنین نشانه‌ای لزوماً به معنی تلاش برای گفت‌وگو با زمین نیست.

این دامنه را باید از همان ابتدا نگه داریم. باکتری احتمالی در یک سیاره، اگر هیچ فناوری نسازد، در شمار موردنظر معادله قرار نمی‌گیرد. تمدنی که در گذشته نشانه تولید کرده ولی دیگر چنین فعالیتی ندارد نیز با شمار همهٔ تمدن‌های تاریخ یکسان حساب نمی‌شود. همچنین فرمول معمول دربارهٔ راه شیری است؛ نتیجه را نمی‌توان بی‌تغییر به تمام جهان نسبت داد.

فرانک دریک (Frank Drake) چارچوب را برای صورت‌بندی بحث نشست جست‌وجوی هوش فرازمینی در گرین‌بنک در نوامبر ۱۹۶۱ تنظیم کرد. کاربرد اولیه‌اش نظم دادن به پرسش‌ها بود: برای حرف زدن دربارهٔ همسایگان احتمالی، چه چیزهایی را باید بدانیم؟ این تاریخ، زمان معرفی یک چارچوب است، نه زمانی که تعداد تمدن‌ها کشف شد.

پس اگر خبر فقط یک N به شما می‌دهد، هنوز مهم‌ترین قسمت خبر کم است: تعریف جمعیت، ورودی‌ها و شیوهٔ بیان عدم‌قطعیت. یک عدد تنها ممکن است نتیجهٔ حسابی درست با فرض‌هایی بسیار نامطمئن باشد.

فرانک دریک هنگام سخنرانی در دانشگاه کرنل
فرانک دریک هنگام سخنرانی در دانشگاه کرنل Amalex5 / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

فرانک دریک در سخنرانی کرنل در سال ۲۰۱۷؛ این عکس مربوط به نشست معرفی معادله در ۱۹۶۱ نیست. عکس: Amalex5؛ مجوز CC BY-SA 4.0.

هر عامل فرمول به کدام پرسش پاسخ می‌دهد؟

هر عامل معادلهٔ دریک یک مرحله از گذار «ستارهٔ مناسب» تا «تمدنِ تولیدکنندهٔ نشانگر» را توصیف می‌کند. صورت رایج فرمول چنین است:

N = R_* f_p n_e f_l f_i f_c L

برای یک نمونهٔ کاملاً فرضی، اگر نرخ ستاره‌های مناسب سالی ۱ باشد، همه منظومه داشته باشند، میانگین محیط مناسب در هر منظومه ۱ باشد، هر یک از سه سهم زندگی و هوش و فناوری ۰٫۱ و مدت نشانگر ۱۰۰۰ سال باشد، حاصل ۱ تمدن می‌شود. این اعداد برای توضیح ضرب‌اند؛ اندازه‌گیری راه شیری نیستند. حساب گام‌به‌گامشان پایین‌تر آمده است.

نمادپرسشی که پاسخ می‌دهدنوع یا یکا
R_*در کهکشان، ستاره‌های مناسب با چه نرخی تشکیل می‌شوند؟ستاره در سال
f_pچه سهمی از همان ستاره‌ها منظومهٔ سیاره‌ای دارند؟کسر بین صفر و یک
n_eهر منظومهٔ موردنظر، به طور میانگین چند سیاره با محیط مناسب زندگی دارد؟تعداد به ازای منظومه
f_lدر چه سهمی از سیاره‌های مناسب، زندگی پدید می‌آید؟کسر بین صفر و یک
f_iدر چه سهمی از سیاره‌های دارای زندگی، هوش پدید می‌آید؟کسر بین صفر و یک
f_cچه سهمی از تمدن‌های هوشمند، فناوریِ تولید نشانگر موردنظر دارند؟کسر بین صفر و یک
Lتولید این نشانگرها به طور میانگین چه مدت ادامه دارد؟سال

دو تفاوت کوچک در این جدول، از دو خطای بزرگ جلوگیری می‌کنند. f_p سهم ستاره‌های دارای سیاره است، اما n_e میانگین تعداد سیاره‌های مناسب در هر منظومه است. اگر یک منظومه چند محیط مناسب داشته باشد، n_e می‌تواند از یک بیشتر شود؛ این عامل احتمال نیست.

تفاوت دوم، مرجع هر کسر است. سهم هوش را میان سیاره‌های دارای زندگی می‌پرسیم، نه میان همهٔ سیاره‌ها. سهم فناوری نیز به مرحلهٔ هوش وابسته است. این ترتیب، معنای ضرب را روشن می‌کند و اجازه نمی‌دهد «سیارهٔ مناسب» را بی‌واسطه «تمدنِ قابل ارتباط» بخوانیم.

در بعضی بازنویسی‌ها R_* نرخ تشکیل همهٔ ستاره‌هاست. آن تعریف هم نیازمند سازگاری بقیهٔ عامل‌ها با جمعیت انتخابی است. نمی‌توان نرخ یک گروه ستاره را با کسرهای گروهی دیگر ترکیب کرد یا شرط مناسب بودن ستاره را دوبار حساب کرد.

چرا نرخ در مدت ضرب می‌شود؟

ضرب نرخ ظهور تمدن‌های واجد نشانگر در مدت متوسط تولید نشانگر، تعداد متوسط آن‌ها را می‌دهد. عامل‌های پیش از L نرخ ورود به این جمعیت را می‌سازند؛ L می‌گوید اعضا چه مدت در جمعیت باقی می‌مانند.

برای شهود، یک سالن انتظار را تصور کنید. اگر ورود مراجعه‌کنندگان تقریباً یکنواخت باشد، تعداد افراد داخل سالن هم به نرخ ورود بستگی دارد و هم به مدت ماندن. ورود زیاد با ماندن بسیار کوتاه، لزوماً سالن شلوغی نمی‌سازد. این یک تشبیه آموزشی است؛ تمدن‌ها نوبت پذیرش ندارند، اما منطق نرخ و مدت مشابه است.

در معادلهٔ دریک، واحد سال در نرخ و در مدت با هم سازگار می‌شود: «تمدن در سال» ضرب در «سال»، میانگین تعداد تمدن می‌دهد. L زمان سفر پیام تا زمین نیست. عمر کامل یک تمدن هم الزاماً نیست؛ ممکن است تمدنی باقی بماند، ولی فناوری یا شیوهٔ انتشارش تغییر کند و نشانگر موردنظر دیگر تولید نشود.

این حساب ساده، نرخ و مدت را برای بازهٔ موردنظر نماینده می‌گیرد. اگر تاریخ تشکیل ستاره‌ها، تأخیر پیدایش زندگی یا دوام نشانگرها به‌شدت تغییر کند، یک ضرب ثابت تمام تاریخ کهکشان را مدل نمی‌کند. برای آن مسئله باید زمان را صریح‌تر وارد مدل کرد؛ فرمول کوتاه، جای چنین مدلی را نمی‌گیرد.

یک مثال کاملاً فرضی را حساب کنیم

با ورودی‌های فرضی می‌توان حساب معادلهٔ دریک را یاد گرفت، بدون اینکه ادعایی دربارهٔ تعداد واقعی همسایگان داشته باشیم. فرض کنیم سالی ۱ ستارهٔ مناسب تشکیل می‌شود، سهم دارای منظومه ۱ و میانگین سیارهٔ مناسب در هر منظومه هم ۱ است. سهم پیدایش زندگی، سپس هوش و سپس فناوری را هر کدام ۰٫۱ می‌گذاریم و مدت نشانگر را ۱۰۰۰ سال می‌گیریم.

N = 1 \times 1 \times 1 \times 0.1 \times 0.1 \times 0.1 \times 1000 = 1

سه کسر ۰٫۱، نرخ فرضی را به ۰٫۰۰۱ تمدنِ واجد نشانگر در سال می‌رسانند. وقتی این نرخ در مدت ۱۰۰۰ سال ضرب شود، میانگین مدل ۱ تمدن می‌شود. هیچ‌یک از ورودی‌ها تخمین مورد توافق یا مقدار تاریخی منتسب به دریک نیست؛ انتخابشان فقط محاسبه را شفاف می‌کند.

حالا همهٔ ورودی‌ها را نگه دارید و فقط مدت فرضی را از ۱۰۰۰ سال به ۱۰۰ سال کاهش دهید. نتیجه ۰٫۱ تمدن می‌شود. این حساسیت نشان می‌دهد چرا تیترِ تعداد تمدن‌ها بدون ذکر L ناقص است. با عوض کردن یک فرض، خروجی ده برابر تغییر کرده، بی‌آنکه کشف تازه‌ای رخ داده باشد.

۰٫۱ تمدن به معنی تکه‌ای از یک موجود فضایی نیست. N یک میانگین مدل است و شمارش یک کهکشان مشخص همیشه تعداد صحیح دارد. تبدیل این میانگین به احتمال وجود یک تمدن دیگر، به مدل شمار و لحاظ کردن دانستهٔ ما دربارهٔ وجود خودمان نیاز دارد؛ خود حاصل‌ضرب آن احتمال را تحویل نمی‌دهد.

کشف سیاره‌ها کدام عامل‌ها را روشن می‌کند؟

کشف سیاره‌های فراخورشیدی بخش نجومی معادلهٔ دریک را بهتر از گذشته محدود کرده است، اما سهم پیدایش زندگی یا فناوری را مستقیم اندازه نمی‌گیرد. دیدن یک سیاره پاسخ می‌دهد که آن سامانه سیاره دارد؛ حتی شناخت مدار و اندازهٔ سیاره هنوز پاسخ «آیا زنده است؟» نیست.

کمربند حیات ناحیه‌ای است که با شرایط مناسب، امکان وجود آب مایع روی سطح سیاره مطرح می‌شود. این امکان، وجود آب را در هر سیاره تضمین نمی‌کند؛ شرایط جو و خود سیاره نیز مهم‌اند. بنابراین، «بالقوه زیست‌پذیر» و «دارای حیات» دو ادعای جدا هستند. در مسیر معادله، اولی به تعریف محیط مناسب کمک می‌کند و دومی پرسش f_l است.

گزارش ناسا در سال ۲۰۲۰، بر پایهٔ داده‌های کپلر و اطلاعات ستاره‌ای، بررسی کرد که حدود نیمی از ستارگان با دمای شبیه خورشید می‌توانند سیارهٔ سنگیِ بالقوه مناسب آب مایع داشته باشند. این نتیجه به یک جمعیت و معیار معین مربوط است؛ تعداد سیاره‌های زنده یا سهم همهٔ ستاره‌های کهکشان نیست.

حتی عدد «میانگین سیاره به ازای ستاره» نیز با «سهم ستاره‌های دارای سیاره» فرق دارد. یک ستاره می‌تواند چند سیاره داشته باشد و ستاره‌ای دیگر هیچ‌کدام؛ میانگین شمار، خودبه‌خود f_p را تعیین نمی‌کند. هنگام خواندن خبر، ببینید عدد مربوط به کدام یک است. بهتر شدن دادهٔ نجومی، جای خالی پرسش‌های زیستی را پر نمی‌کند.

عامل‌های وابسته چگونه در یک ضرب جا می‌گیرند؟

ضرب کسرهای شرطی در معادلهٔ دریک مستلزم این نیست که زندگی، هوش و فناوری را رخدادهایی مستقل بدانیم. «سهم پیدایش هوش در سیاره‌های دارای زندگی» از ابتدا شرط زندگی را در تعریف خود دارد. مسیر مرحله‌به‌مرحله با ضرب احتمال‌های شرطی سازگار است.

این نکته را با تعریف نادرست اشتباه نکنیم. اگر کسی احتمال پیدایش هوش را میان همهٔ سیاره‌ها حساب کند و سپس دوباره در سهم زندگی ضرب کند، آن کسر دیگر همان f_i جدول نیست. نام نمادها کافی نیست؛ گروهی که سهم را در آن اندازه می‌گیریم بخشی از تعریف عامل است.

مسئلهٔ دیگری وقتی پیدا می‌شود که خود عامل‌ها نامطمئن باشند. شرایط یک ستاره یا سیاره ممکن است چند مرحله را هم‌زمان تغییر دهد. اگر برای هر عامل یک عدد میانی انتخاب کنیم، ضرب آن اعداد لزوماً میانگین درست خروجی نیست؛ توزیع عدم‌قطعیت و هم‌بستگی ورودی‌ها هم اهمیت دارند.

پژوهش‌هایی دربارهٔ نسخه‌های زمان‌دار و تصادفی معادله و استفاده از توزیع‌های گستردهٔ عدم‌قطعیت منتشر شده‌اند. ارزششان در نشان دادن محدودیت حساب ساده است. یک پیش‌چاپ دربارهٔ پارادوکس فرمی یا یک مدل با ورودی‌های خاص را نباید پاسخ مورد توافق دربارهٔ تنهایی انسان معرفی کرد. برای ارزیابی نتیجه، باید همراه عدد، فرض‌ها و نوع پژوهش را نیز خواند.

چرا عدد بزرگ N کشف را تضمین نمی‌کند؟

شمار تولیدکنندگان نشانگر با شمار نشانه‌های کشف‌شده برابر نیست؛ آشکارسازی به نوع نشانگر، توان، فاصله، جهت، زمان انتشار و پوشش جست‌وجو بستگی دارد. وجود فرستنده‌ای در کهکشان به‌تنهایی نمی‌گوید تلسکوپ ما در زمان مناسب به جهت مناسب نگاه کرده و حساسیت کافی داشته است.

یک چراغ دوردست را در نظر بگیرید: تعداد چراغ‌ها، شدت نور هر چراغ و اینکه پنجرهٔ شما رو به کدام سمت باز می‌شود، پرسش‌های جدا هستند. برای نشانگرهای فناورانه نیز باید برآورد جمعیت را با مدل مشاهده پیوند داد. معادلهٔ دریک این جزئیات ابزار و جست‌وجو را خودکار در N جا نمی‌دهد.

پارادوکس فرمی به فاصلهٔ میان انتظار حضور یا نشانه‌های تمدن‌ها و نبود شواهد تأییدشده می‌پردازد. معادلهٔ دریک یکی از راه‌های شکستن انتظار به عامل‌های مشخص است. اگر یک مجموعه فرض، N بزرگی تولید کند، قدم بعدی بررسی همان فرض‌ها و امکان مشاهده است؛ نمی‌توان مستقیم نتیجه گرفت «حتماً باید دیده بودیم».

برای سنجیدن یک تیتر، چهار سؤال کوتاه کمک می‌کند: عدد دربارهٔ سیاره است یا تمدن؟ کدام جمعیت ستاره‌ای بررسی شده؟ سهم‌های زندگی و فناوری از کجا آمده‌اند؟ مدت تولید نشانگر چقدر فرض شده؟ اگر پاسخ این‌ها معلوم نیست، فعلاً آن عدد را نتیجهٔ یک سناریو بخوانید. تماشای ستاره‌های فراوان در آسمان تاریک ایران پرسش را زنده می‌کند، اما جای اندازه‌گیری این عامل‌ها را نمی‌گیرد.

آنتن بزرگ تلسکوپ رادیویی گرین‌بنک
آنتن بزرگ تلسکوپ رادیویی گرین‌بنک Geremia at English Wikipedia / Wikimedia Commons · Public domain

تلسکوپ رادیویی گرین‌بنک، نمونه‌ای از ابزار دریافت و بررسی تابش رادیویی است؛ این تصویر، ابزار پروژهٔ اوزما یا عکس نشست سال ۱۹۶۱ نیست. اعتبار: Geremia در ویکی‌پدیای انگلیسی؛ مالکیت عمومی.

پرسش‌های رایج

  1. مقدار دقیق N در معادلهٔ دریک چقدر است؟

    معادلهٔ دریک مقدار دقیق و مورد توافقی برای N ندارد. N میانگین شمار تمدن‌های تولیدکنندهٔ نشانگر فناورانه در راه شیری است و به ورودی‌هایی مانند سهم پیدایش زندگی و هوش و مدت تولید نشانگر وابسته است. این ورودی‌ها به اندازهٔ کافی معلوم نیستند؛ یک عدد در خبر باید همراه فرض‌ها، دامنهٔ جمعیت و عدم‌قطعیت آن خوانده شود.

  2. آیا معادلهٔ دریک وجود موجودات فضایی را اثبات می‌کند؟

    معادلهٔ دریک به‌تنهایی وجود موجودات فضایی را اثبات نمی‌کند. این چارچوب، پرسش شمار تمدن‌های دارای نشانگر فناورانه را به عامل‌های کوچک‌تر تقسیم می‌کند؛ جایگزین شواهد مشاهده‌ای نیست. حتی خروجی بزرگ با ورودی‌های فرضی، کشف محسوب نمی‌شود. همچنین معادله همهٔ شکل‌های زندگی، مانند حیات میکروبیِ بدون فناوری، را در N نمی‌شمارد.

  3. معادلهٔ دریک دربارهٔ کل جهان است یا راه شیری؟

    صورت معمول معادلهٔ دریک دربارهٔ کهکشان راه شیری است. نرخ تشکیل ستاره و دیگر عامل‌ها باید برای جمعیت انتخابی همین کهکشان تعریف شوند. تعمیم به کل جهان، نیازمند تغییر دامنه و مدل است؛ نمی‌توان خروجی یک جمعیت کهکشانی را بی‌توضیح تعداد تمدن‌های جهان نامید. تعریف نوع نشانگر و مدت تولید آن نیز باید در برآورد روشن بماند.

  4. چرا نرخ تشکیل ستاره در مدت تولید نشانگر ضرب می‌شود؟

    در معادلهٔ دریک، عامل‌های پیش از L نرخ ظهور تمدن‌های واجد نشانگر را می‌سازند. ضرب «تمدن در سال» در مدت متوسط تولید نشانگر با یکای «سال»، میانگین تعداد تمدن را می‌دهد. این منطق به نرخ ورود و مدت ماندن در یک جمعیت شباهت دارد؛ اگر نرخ‌ها در تاریخ تغییر زیادی کنند، مدل زمانی دقیق‌تری لازم است.

  5. L در معادلهٔ دریک عمر تمدن است؟

    L در معادلهٔ دریک مدت متوسط تولید نشانگر فناورانهٔ موردنظر است، نه الزاماً کل عمر تمدن. تمدنی می‌تواند باقی بماند ولی فناوری یا شیوهٔ انتشارش تغییر کند و دیگر آن نشانگر را تولید نکند. L زمان سفر پیام تا زمین هم نیست. پیش از مقایسهٔ دو برآورد، باید دید هر پژوهش کدام نشانگر و کدام مدت را تعریف کرده است.

  6. اگر نتیجهٔ معادلهٔ دریک کمتر از یک شود یعنی چه؟

    خروجی کمتر از یک در معادلهٔ دریک یک میانگین مدل است، نه بخشی از یک موجود یا تمدن. مثلاً میانگین فرضی ۰٫۱ تمدن، شمار صحیح یک کهکشان مشخص را تعیین نمی‌کند. برای تبدیل این میانگین به احتمال وجود تمدنی دیگر باید مدل توزیع شمار و دانستهٔ وجود تمدن انسانی مشخص شود؛ خود حاصل‌ضرب، آن احتمال را نمی‌دهد.

  7. چرا سیارهٔ کمربند حیات لزوماً زنده نیست؟

    در معادلهٔ دریک، محیط بالقوه مناسب زندگی با پیدایش واقعی زندگی دو مرحلهٔ جدا است. قرار داشتن سیاره در کمربند حیات به امکان آب مایع تحت شرایط مناسب مربوط است و وجود آب، جو مناسب یا جاندار را تضمین نمی‌کند. تعداد محیط‌های مناسب به n_e مربوط می‌شود؛ سهم محیط‌هایی که واقعاً زندگی در آن‌ها پدید می‌آید، f_l است.

  8. معادلهٔ دریک چه تفاوتی با پارادوکس فرمی دارد؟

    معادلهٔ دریک چارچوب برآورد شمار تمدن‌های واجد نشانگر در راه شیری است. پارادوکس فرمی پرسش فاصلهٔ میان انتظار حضور یا نشانهٔ تمدن‌ها و نبود شواهد تأییدشده را مطرح می‌کند. N بزرگ در یک مدل، کشف را تضمین نمی‌کند؛ نوع و توان نشانگر، فاصله و پوشش جست‌وجو نیز دخیل‌اند. هیچ‌کدام به‌تنهایی وجود یا نبود فرازمینی را ثابت نمی‌کنند.

منابع

  1. Drake Equation · SETI Institute
  2. 60 years of Radio Astronomy in Green Bank · Green Bank Observatory
  3. A Stochastic Process Approach of the Drake Equation Parameters · Glade, Ballet & Bastien / arXiv; accepted for International Journal of Astrobiology · 2011-12-07
  4. Dissolving the Fermi Paradox · Sandberg, Drexler & Ord / arXiv preprint · 2018-06-06
  5. Study Shows Our Galaxy Has at Least 100 Billion Planets · NASA JPL · 2012-01-11
  6. About Half of Sun-Like Stars Could Host Rocky, Potentially Habitable Planets · NASA · 2020-10-29
  7. The Fermi Paradox · SETI Institute

آخرین بازبینی:

فکت علمی

دانستنی‌ها

همهٔ فکت‌ها

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از معادلهٔ دریک گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین