سنگهای آذرین یکی از سه گروه اصلی سنگهای زمین‌اند، در کنار سنگهای رسوبی و سنگهای دگرگونی. نام «آذرین» از واژهٔ «آذر» به معنی آتش می‌آید، چون این سنگ‌ها از مادهٔ مذاب و داغ ساخته می‌شوند. بیشتر پوستهٔ زمین، به‌ویژه بخش‌های عمیق‌تر آن و کف اقیانوس‌ها، از سنگ آذرین است.
سنگ آذرین چگونه ساخته میشود؟
سنگ آذرین از خنک شدن و بلورین شدن ماگما (مذاب زیرزمینی) یا گدازه (مذاب بیرون‌ریخته به سطح) پدید می‌آید. مهم‌ترین عاملی که ظاهر سنگ را تعیین میکند، سرعت سرد شدن است:
- سرد شدن کند در عمق: بلورهای درشت و قابل‌دیدن می‌سازد. به این گروه سنگهای درونی یا نفوذی می‌گویند. گرانیت نمونهٔ اصلی است.
- سرد شدن سریع در سطح: بلورهای ریز یا شیشه می‌سازد. این‌ها سنگهای بیرونی یا خروجی‌اند. بازالت و ریولیت از آن جمله‌اند.
انواع سنگ آذرین
| سنگ | گروه | ویژگی |
|---|---|---|
| گرانیت | درونی | روشن، بلورهای درشت، فراوان در پوستهٔ قاره‌ها |
| گابرو | درونی | تیره و سنگین، فراوان در پوستهٔ اقیانوسی |
| بازالت | بیرونی | تیره و ریزدانه، رایج‌ترین سنگ آتشفشانی |
| ریولیت | بیرونی | روشن، همتای بیرونی گرانیت |
| ابسیدین | بیرونی | شیشهٔ آتشفشانی با شکستگی تیز |
| سنگ‌پا (پامیس) | بیرونی | سبک و پر از حفره، روی آب شناور می‌ماند |
سنگهای آذرین بر پایهٔ سیلیس
مقدار سیلیس (سیلیسیم در ترکیب با اکسیژن) رنگ و چگالی سنگ را تعیین میکند. سنگهای اسیدی مثل گرانیت سیلیس بیشتر و رنگ روشن دارند و سنگهای بازی مانند بازالت سیلیس کمتر و رنگ تیره.
کاربرد
از گرانیت برای نمای ساختمان، سنگ‌فرش و میزهای آشپزخانه استفاده میشود و بازالت برای شن راه و ساخت‌وساز و حتی تولید الیاف بازالتی. کوه دماوند در ایران نمونه‌ای از آتشفشان با سنگهای آذرین بیرونی است.
پرسش‌های رایج
### سنگ آذرین چه تفاوتی با سنگ رسوبی دارد؟
سنگ آذرین از سرد شدن مادهٔ مذاب ساخته میشود، اما سنگ رسوبی از انباشته و چسبیده شدن دانهها و بقایای زیستی. سنگ آذرین معمولاً سخت و بلوری است و سنگواره ندارد.
### گرانیت چه نوع سنگی است؟
گرانیت سنگ آذرین درونی است که در عمق پوسته بهآهستگی سرد شده و بلورهای درشت کوارتز، فلدسپار و میکا دارد.
### چرا بازالت تیرهرنگ است؟
چون بازالت سیلیس کمتر و آهن و منیزیم بیشتری دارد و کانیهای تیرهای مثل پیروکسن در آن فراوان است.
### آیا در سنگ آذرین سنگواره پیدا میشود؟
معمولاً نه. چون مذاب داغ هر بقایای زیستی را نابود میکند، سنگواره بیشتر در سنگهای رسوبی دیده میشود.