رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهفضاپیما و اکتشافرویداد

آپولو ۱۱ Apollo 11

آپولو ۱۱ نخستین مأموریت فرود انسان بر ماه بود؛ در ژوئیهٔ ۱۹۶۹ آرمسترانگ و آلدرین بر سطح ماه کار کردند و با پیوستن دوباره به کالینز به زمین برگشتند.

آپولو ۱۱
NASA / Wikimedia Commons · Public domain · منبع تصویر

مشخصات

پرتاب۱۶ ژوئیه ۱۹۶۹
پرتابگرموشک ساترن ۵
گردانندهناسا

از ویکی‌داده (CC0).

اگر برای نخستین قدم انسان بر ماه دو تاریخ متفاوت دیده‌اید، لزوماً یکی غلط نیست. فرود ماه‌نشین و پایین‌آمدن فضانورد از نردبان چند ساعت فاصله داشتند؛ تازه، روز تقویمی در آمریکا با روزِ ساعت جهانی یکی نبود. پشت عکس مشهور یک فضانورد روی خاک ماه هم نکته‌ای شبیه همین هست: کسی که در عکس دیده می‌شود، لزوماً همان کسی نیست که نخستین قدم را برداشته است. برای فهم آپولو ۱۱ باید چند تصویر و چند لحظهٔ آشنا را از هم باز کنیم.

به‌طور خلاصه

آپولو ۱۱ نخستین مأموریتی بود که انسان را بر ماه فرود آورد و به زمین بازگرداند. نیل آرمسترانگ و باز آلدرین با ماه‌نشین عقاب فرود آمدند و مایکل کالینز با کلمبیا در مدار ماه ماند. فرود در ۲۰ ژوئیهٔ ۱۹۶۹ و نخستین قدم آرمسترانگ در ۲۱ ژوئیه، بر پایهٔ ساعت جهانی، رخ داد. اقامت روی سطح حدود ۲۱٫۶ ساعت بود؛ فعالیت بیرون فضاپیما حدود دو ساعت‌ونیم طول کشید و حاصل نمونه‌برداری، ۲۱٫۵۵ کیلوگرم سنگ و خاک ماه بود.

سه فضانورد چه مسئولیتی داشتند؟

آپولو ۱۱ سه فضانورد داشت، اما فقط دو نفر از آن‌ها بر ماه فرود آمدند. نیل آرمسترانگ (Neil Armstrong) فرماندهٔ مأموریت بود؛ ادوین «باز» آلدرین (Buzz Aldrin) خلبان ماه‌نشین و مایکل کالینز (Michael Collins) خلبان بخش فرمان بود. عنوان «خلبان ماه‌نشین» ممکن است این تصور را بسازد که آلدرین به‌تنهایی عقاب را فرود آورد. در عمل، کار دو فضانورد در فرود به هم وابسته بود و آرمسترانگ هدایت نهایی را انجام داد.

کالینز هنگام فرود، در فضاپیمای کلمبیا دور ماه می‌گشت. او برای پایان راهپیمایی منتظر یک خبر خوب نبود و بس؛ بخش فرمانِ آماده‌ای در مدار لازم بود تا آرمسترانگ، آلدرین و نمونه‌ها دوباره به آن برسند و سفر بازگشت ادامه پیدا کند. دو نفری که روی سطح بودند، با عقاب مستقیم راهی زمین نمی‌شدند. از همین‌جا می‌توان فهمید چرا روایت مأموریت فقط با دنبال‌کردن آرمسترانگ کامل نمی‌شود.

سه فضانورد آپولو ۱۱، از چپ نیل آرمسترانگ، مایکل کالینز و باز آلدرین
سه فضانورد آپولو ۱۱، از چپ نیل آرمسترانگ، مایکل کالینز و باز آلدرین NASA / Wikimedia Commons · Public domain

عکس گروهی خدمهٔ آپولو ۱۱؛ از چپ آرمسترانگ، کالینز و آلدرین. حضور هر سه در این قاب به معنی راه‌رفتن هر سه روی ماه نیست. اعتبار: ناسا؛ مالکیت عمومی (Public domain).

تقسیم کار خدمه به تقسیم فضاپیما هم پیوند داشت: کلمبیا برای زندگی در مسیر و بازگشت خدمه، و عقاب برای رفتن از مدار ماه به سطح و برگشتن به مدار. به جای یک سفینه که همهٔ کارها را انجام دهد، چند بخش با وظیفه‌های مشخص کنار هم کار می‌کردند. نام‌های عقاب و کلمبیا در ادامهٔ سفر، نشانیِ همین دو مسیر متفاوت‌اند.

فضاپیما چگونه به ماه رسید؟

آپولو ۱۱ با موشک ساترن ۵ به فضا رفت و پس از قرارگرفتن در مدار زمین، در مسیر ماه قرار گرفت. پرتاب در ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۶۹ از سکوی ۳۹A مرکز فضایی کندی انجام شد. عکس پرتاب، مجموعه‌ای بلند و یکپارچه را نشان می‌دهد، اما این مجموعه قرار نبود یکپارچه تا ماه برود و دوباره در اقیانوس بنشیند. بخش بزرگی از آن برای رساندن فضاپیما به سرعت و مسیر لازم بود.

ساترن ۵ را باید از فضاپیمای حامل فضانوردان جدا دانست. موشک، کار پرتاب و فرستادن مجموعه در مسیر ماه را انجام داد. سپس بخش فرمان و خدمات به نام کلمبیا (Columbia)، همراه با ماه‌نشین عقاب (Eagle)، سفر را ادامه دادند. در عملیات پس از خروج از مدار زمین، کلمبیا از مرحلهٔ موشک جدا شد، چرخید و به عقاب متصل شد تا ماه‌نشین را از جایگاه حملش بیرون بکشد. به این ترتیب، وسیله‌ای که در سکوی پرتاب دیده می‌شد، آرایش تازه‌ای پیدا کرد.

پرتاب واقعی آپولو ۱۱ با موشک ساترن ۵ در ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۶۹ از مرکز فضایی کندی
پرتاب واقعی آپولو ۱۱ با موشک ساترن ۵ در ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۶۹ از مرکز فضایی کندی NASA / Wikimedia Commons · Public domain

ساترن ۵ در آغاز پرواز آپولو ۱۱؛ این عکس مربوط به همین مأموریت است. موشک پرتابگر با کپسولی که در پایان سفر به زمین رسید تفاوت دارد. اعتبار: ناسا؛ مالکیت عمومی (Public domain).

در ۱۹ ژوئیه، فضاپیما با روشن‌کردن موتور و کم‌کردن سرعت مناسب، وارد مدار ماه شد. رسیدن به نزدیکی ماه به‌تنهایی فرود نیست؛ ابتدا باید مداری به دست می‌آمد که جدایی عقاب، پایین‌رفتن آن و ملاقات دوباره را ممکن کند. کلمبیا در مدار می‌ماند و عقاب مسیر سطح را در پیش می‌گرفت.

این شیوهٔ سفر به ماه را می‌توان با دنبال‌کردن نام وسیله‌ها فهمید: تا مدار ماه، سه نفر همراه بودند؛ برای فرود، دو نفر به عقاب رفتند؛ برای بازگشت به زمین، دوباره هر سه باید در کلمبیا جمع می‌شدند. تفاوت این نام‌ها جزئیات تزئینی تاریخ نیست. اگر آن‌ها را حذف کنیم، مرحلهٔ دشوار برگشتن از سطح به مدار هم از داستان ناپدید می‌شود.

فرود و نخستین قدم چه زمانی بود؟

عقاب در ۲۰ ژوئیهٔ ۱۹۶۹ حدود ساعت ۲۰:۱۷ به وقت جهانی روی ماه نشست؛ آرمسترانگ نخستین قدم را در ۲۱ ژوئیه ساعت ۰۲:۵۶:۱۵ به وقت جهانی برداشت. بنابراین حتی با یک مبنای ساعت ثابت هم تاریخ این دو رویداد یکی نیست. وقتی منبعی از «روز فرود» و منبع دیگری از «روز نخستین قدم» حرف می‌زند، اول باید معلوم شود کدام لحظه را نام می‌برد.

جای فرود، دریای آرامش بود. «دریا» در نام عوارض ماه به معنی آب نیست؛ عقاب بر سطحی جامد فرود آمد. در آخرین بخش پایین‌رفتن، آرمسترانگ برای دورشدن از ناحیهٔ دارای سنگ‌ها و دهانه، محل مناسب‌تری انتخاب کرد. این فرود را نباید سفری بی‌دردسر توصیف کرد: محدودیت سوخت و انتخاب جای نشستن، تصمیم‌هایی واقعی در عملیات بودند. برای توضیح اهمیت آن‌ها هم نیازی به ساختن شمارش معکوس اغراق‌آمیز نیست.

پس از خاموش‌شدن موتور، فضانوردان فوراً از در بیرون نرفتند. باید وضعیت ماه‌نشین را می‌سنجیدند و برای خروج آماده می‌شدند. راهپیمایی، مرحله‌ای جدا از فرود بود؛ کولهٔ پشتی پشتیبانی زندگی، لباس، تجهیزات و دوربین هم بخشی از آن بودند. آرمسترانگ نخست پایین رفت و آلدرین پس از او به سطح رسید.

یک پیچیدگی دیگر از ساعت می‌آید: در بخش‌هایی از آمریکا هنگام نخستین قدم هنوز ۲۰ ژوئیه بود. به همین دلیل، در صفحه‌های تاریخی آمریکایی ممکن است تاریخ ۲۰ ژوئیه را برای قدم‌زدن هم ببینید. برای مقایسهٔ منابع، ساعت جهانی هماهنگ یا UTC مبنای روشنی است. نوشتن «بامداد» بدون نام منطقهٔ زمانی، کمکی به خوانندهٔ فارسی‌زبان نمی‌کند؛ در خط زمانی این مأموریت، تاریخ و مبنای ساعت باید کنار هم خوانده شوند.

دو ساعت‌ونیم راهپیمایی چه تفاوتی با توقف داشت؟

عقاب حدود ۲۱ ساعت و ۳۶ دقیقه روی ماه ماند، اما فعالیت بیرون فضاپیما حدود دو ساعت‌ونیم بود. عدد اول فاصلهٔ فرود تا برخاستن از سطح را توصیف می‌کند؛ عدد دوم به عملیات بیرون از کابین مربوط است. عبارت «فضانوردان فقط دو ساعت‌ونیم روی ماه بودند» این دو را با هم جابه‌جا می‌کند.

بخش زیادی از اقامت درون ماه‌نشین گذشت: وارسی دستگاه‌ها، آماده‌کردن خروج، بازگشت به کابین، استراحت و آماده‌سازی صعود. قرار نبود همهٔ زمان توقف به قدم‌زدن تبدیل شود. عقاب هم محل کار بود، هم پناهگاهی که فضانوردان برای زنده‌ماندن و برگشتن به آن نیاز داشتند.

فعالیت بیرون فضاپیما را در گزارش‌های مأموریت با مخفف EVA می‌بینید. حتی این عدد هم همیشه به معنی زمان تماس کفش هر فضانورد با خاک نیست؛ زمان‌بندی عملیات خروج و ورود می‌تواند با زمان حضور فرد روی سطح تفاوت داشته باشد. آرمسترانگ و آلدرین هم هم‌زمان از کابین خارج و هم‌زمان وارد نشدند. برای متن عمومی، «حدود دو ساعت‌ونیم فعالیت بیرون فضاپیما» از نسبت‌دادن یک زمان دقیق به راهپیمایی هر دو نفر روشن‌تر است.

خاک ماه در گزارش فضانوردان فقط پس‌زمینهٔ عکس نبود. سطح پودری و حرکت‌کردن در لباس فضایی به توجه نیاز داشت؛ آن‌ها شیوهٔ راه‌رفتن و کارکردن را نیز تجربه و توصیف می‌کردند. هر حرکت باید با حفظ تعادل و همراه با تجهیزات انجام می‌شد. عکس ثابت، دشواری جمع‌کردن نمونه یا جابه‌جاکردن ابزار را به اندازهٔ فیلم و شرح عملیات نشان نمی‌دهد.

چه پژوهشی روی ماه انجام شد؟

آپولو ۱۱ هم نمونهٔ سنگ و خاک به زمین آورد و هم ابزار علمی روی سطح ماه گذاشت. جرم نمونه‌های بازگشتی این مأموریت در جدول ناسا ۲۱٫۵۵ کیلوگرم ثبت شده است. این عدد مربوط به آپولو ۱۱ است؛ نباید آن را جرم همهٔ نمونه‌های برنامهٔ آپولو دانست.

نمونه‌برداری به پژوهشگران امکان داد مواد ماه را در آزمایشگاه بررسی کنند. فرق یک سنگِ در دسترس با عکس سنگ همین‌جاست: می‌توان ترکیب، بافت و ویژگی‌های آن را با روش‌های گوناگون سنجید. برای فهم گذشتهٔ زمین‌شناختی ماه، داشتن ماده‌ای که از محل مشخص جمع شده، اطلاعاتی فراتر از رنگ و شکل سطح می‌دهد. البته از عبارت «سنگ ماه» به‌تنهایی نمی‌توان سن یک نمونهٔ مشخص را نتیجه گرفت؛ آن ادعا به آزمایش و شناسنامهٔ همان نمونه نیاز دارد.

در میان ابزارهای گذاشته‌شده روی سطح، لرزه‌سنج و بازتابگر لیزری بودند. لرزه‌سنج برای ثبت حرکت‌های زمینِ زیرِ ابزار به کار می‌رود؛ در اینجا آن زمین، ماه بود. بازتابگر برای آزمایش‌های فاصله‌سنجی با نور لیزر طراحی شده بود. این دو ابزار یک کار نمی‌کردند: یکی با لرزش سروکار داشت و دیگری بخشی از یک اندازه‌گیری نوری بود. گذاشتن هر دو زیر عنوان کلی «دستگاه اثبات فرود» کاربرد علمی‌شان را پنهان می‌کند.

عکس‌برداری و شرح شفاهی محیط هم به ثبت مشاهدات کمک کردند. تصویر باید نشان دهد ابزار یا نمونه در چه محیطی بوده، نه اینکه فقط خاطرهٔ سفر را نگه دارد. برای همین، شناختن موضوع یک عکس بخشی از خواندن درست آرشیو است. در عکس بسیار مشهور فضانورد ایستاده نزدیک پایهٔ عقاب، باز آلدرین دیده می‌شود و عکاس نیل آرمسترانگ است. آن عکس، تصویر نخستین قدم آرمسترانگ نیست.

این تمایز، ارزش عکس را کم نمی‌کند؛ آن را دقیق‌تر می‌خوانیم. نام عکاس، نام فرد داخل قاب و لحظهٔ ثبت، سه دادهٔ جدا هستند. وقتی یک تصویر بدون کپشن در شبکه‌های اجتماعی می‌چرخد، این سه به‌آسانی با هم عوض می‌شوند. در آرشیو مأموریت، توضیح عکس به اندازهٔ خود قاب برای فهمیدن آن به کار می‌آید.

فضانوردان چگونه به زمین برگشتند؟

آرمسترانگ و آلدرین ابتدا با بخش صعود عقاب از ماه برخاستند و در مدار به کلمبیا پیوستند؛ فقط بخش فرمان در پایان سفر وارد جو زمین شد. بازگشت، یک پرواز مستقیم از محل ردپاها تا اقیانوس نبود. آن‌ها باید دوباره همان فضاپیمایی را می‌یافتند که کالینز در مدار هدایت می‌کرد.

عقاب دو بخش اصلی داشت: بخش فرود و بخش صعود. هنگام برخاستن، بخش فرود روی ماه ماند و بخش بالایی با فضانوردان به مدار رفت. لازم نبود پایه‌ها و وسایلی که کارشان روی سطح تمام شده بود، برای ادامهٔ سفر حمل شوند. این جدایی یکی از علت‌هایی است که عکس ماه‌نشینِ نزدیک‌شونده به کلمبیا با عکس عقاب روی سطح تفاوت دارد.

پس از ملاقات و اتصال در مدار، آرمسترانگ و آلدرین همراه نمونه‌ها به کلمبیا منتقل شدند. سپس بخش صعود عقاب کنار گذاشته شد و مجموعهٔ فرمان و خدمات، مسیر زمین را در پیش گرفت. کلمبیا دیگر محل حضور هر سه فضانورد بود. سهم کالینز در داستان در همین نقطه دوباره آشکار می‌شود: حلقهٔ اتصال دو مسیرِ سطح و مدار، آمادهٔ ادامهٔ سفر بود.

نزدیک زمین، بخش خدمات هم جدا شد. کپسول فرمان با سپر حرارتی وارد جو شد و پس از کاهش سرعت و بازشدن چترها، در ۲۴ ژوئیهٔ ۱۹۶۹ روی آب‌های اقیانوس آرام فرود آمد. سپر حرارتی و چترها به این بخش تعلق داشتند؛ ماه‌نشین برای چنین ورود و فرودی ساخته نشده بود.

برای دنبال‌کردن بازگشت، سه پرسش راهگشاست: چه چیزی از ماه بلند شد؟ چه چیزی از مدار ماه راهی زمین شد؟ چه چیزی وارد جو شد؟ پاسخ‌ها به‌ترتیب بخش صعود عقاب، مجموعهٔ فرمان و خدمات، و کپسول فرمان‌اند. اگر هر سه را فقط «آپولو» بنامیم، روشن نمی‌شود چرا از آن موشک بلند روی سکوی پرتاب، در پایان یک کپسول به زمین رسید.

آپولو ۱۱ چه چیزی را ممکن کرد؟

آپولو ۱۱ نشان داد که فرود خدمه‌دار، کار روی سطح و بازگشت از ماه را می‌توان در یک مأموریت کامل انجام داد. اهمیت آن به لحظهٔ نخستین قدم محدود نمی‌شود؛ نمونه‌ها، ابزارها و تجربهٔ عملیات سطح هم جزئی از نتیجه بودند. موفقیت وقتی کامل شد که خدمه و نمونه‌هایشان به زمین رسیدند.

این مأموریت تنها فرود خدمه‌دار ماه نماند. پس از آن، آپولوهای ۱۲، ۱۴، ۱۵، ۱۶ و ۱۷ پنج فرود موفق دیگر انجام دادند. جدول نمونه‌های بازگشتی هر مأموریت، محدودهٔ کار آپولو ۱۱ را هم بهتر نشان می‌دهد: نخستین بازگشت نمونه با خدمه، آغاز یک مجموعهٔ پژوهشی بود، نه همهٔ آن.

برای بازخوانی آرشیو، از یک عکس یا یک عدد شروع کنید و پرسش دقیق‌تری بسازید: این تصویر چه کسی را نشان می‌دهد؟ این مدت از کدام رویداد تا کدام رویداد حساب شده؟ این وسیله در کدام بخش سفر به کار می‌رفت؟ با همین سه پرسش، فیلم پرتاب، نخستین قدم و فرود کپسول به جای چند صحنهٔ جدا، اجزای یک سفر قابل‌فهم می‌شوند.

پرسش‌های رایج

  1. آپولو ۱۱ چه روزی روی ماه فرود آمد؟

    ماه‌نشین آپولو ۱۱ در ۲۰ ژوئیهٔ ۱۹۶۹ حدود ساعت ۲۰:۱۷ به وقت جهانی روی ماه فرود آمد. محل فرود دریای آرامش بود و آرمسترانگ و آلدرین در ماه‌نشین حضور داشتند. نخستین قدم روی سطح چند ساعت بعد رخ داد؛ بنابراین تاریخ فرود ماه‌نشین را باید از تاریخ آغاز راهپیمایی جدا کرد.

  2. چرا برای نخستین قدم تاریخ ۲۱ ژوئیه نوشته می‌شود؟

    نیل آرمسترانگ در مأموریت آپولو ۱۱ نخستین قدم را در ۲۱ ژوئیهٔ ۱۹۶۹ ساعت ۰۲:۵۶:۱۵ به وقت جهانی برداشت. هنگام این رویداد، در بخش‌هایی از آمریکا هنوز ۲۰ ژوئیه بود. تاریخ ۲۰ ژوئیه در روایت‌های آمریکایی می‌تواند درست باشد؛ برای مقایسه، باید منطقهٔ زمانی و تفاوت لحظهٔ فرود با نخستین قدم معلوم باشد.

  3. مایکل کالینز هم روی ماه راه رفت؟

    مایکل کالینز در آپولو ۱۱ روی ماه راه نرفت؛ او خلبان بخش فرمان بود و با کلمبیا در مدار ماه ماند. آرمسترانگ و آلدرین پس از کار روی سطح، با بخش صعود عقاب به مدار برگشتند و به کلمبیا پیوستند. کالینز همراه آن دو به زمین بازگشت و یکی از سه عضو خدمهٔ مأموریت بود.

  4. فضانوردان آپولو ۱۱ چقدر روی ماه ماندند؟

    ماه‌نشین آپولو ۱۱ از فرود تا برخاستن حدود ۲۱ ساعت و ۳۶ دقیقه روی ماه ماند. آرمسترانگ و آلدرین فقط بخشی از این مدت را بیرون کابین بودند؛ فعالیت بیرون فضاپیما حدود دو ساعت‌ونیم طول کشید. وارسی دستگاه‌ها، آماده‌سازی خروج و صعود و استراحت هم در زمان اقامت روی سطح جای داشتند.

  5. آپولو ۱۱ چه مقدار سنگ و خاک ماه آورد؟

    آپولو ۱۱ در مجموع ۲۱٫۵۵ کیلوگرم نمونهٔ سنگ و خاک ماه به زمین آورد. آرمسترانگ و آلدرین نمونه‌ها را در محل فرود دریای آرامش جمع کردند و هنگام بازگشت به کلمبیا انتقال دادند. این مقدار فقط به نمونه‌های همین مأموریت مربوط است و نباید با مجموع نمونه‌های بازگشتی همهٔ فرودهای آپولو اشتباه گرفته شود.

  6. عکس معروف فضانورد کنار پایهٔ عقاب، آرمسترانگ است؟

    در عکس مشهور آپولو ۱۱ که فضانوردی ایستاده نزدیک پایهٔ ماه‌نشین عقاب دیده می‌شود، فرد داخل قاب باز آلدرین است. نیل آرمسترانگ آن عکس را گرفت. این تصویر را نباید عکس نخستین قدم آرمسترانگ معرفی کرد؛ نام عکاس و نام فردی که در قاب دیده می‌شود دو بخش جداگانهٔ اطلاعات تصویرند.

  7. کدام بخش آپولو ۱۱ به زمین برگشت؟

    در پایان مأموریت آپولو ۱۱، کپسول فرمان کلمبیا با سه فضانورد وارد جو شد و در ۲۴ ژوئیهٔ ۱۹۶۹ در اقیانوس آرام فرود آمد. بخش خدمات پیش از ورود به جو جدا شده بود. ماه‌نشین عقاب هم پیش‌تر کنار گذاشته شد؛ موشک ساترن ۵ و ماه‌نشین همراه کپسول روی زمین فرود نیامدند.

  8. آپولو ۱۱ آخرین فرود انسان روی ماه بود؟

    آپولو ۱۱ نخستین فرود خدمه‌دار ماه بود و آخرین فرود نبود. پس از آن، مأموریت‌های آپولو ۱۲، ۱۴، ۱۵، ۱۶ و ۱۷ پنج بار دیگر انسان را بر سطح ماه فرود آوردند. هر مأموریت محل فرود و نمونه‌های خودش را داشت؛ اطلاعات و نمونه‌های این سفرها را نباید همگی به آپولو ۱۱ نسبت داد.

منابع

  1. Apollo 11 Mission Overview · NASA · 2015-04-17
  2. Apollo 11: Record of Lunar Events · NASA · 1969-07-24
  3. Apollo 11 Lunar Surface Journal: Mission Overview · NASA / Apollo Lunar Surface Journal
  4. Apollo 11 PAO Mission Report · NASA
  5. Apollo Lunar Landings (1969–1972) · NASA / NSSDCA · 2017-03-06
  6. Apollo 11 · NASA
  7. A Brief History of AS11-40-5903 · NASA / Apollo Lunar Surface Journal — Eric M. Jones · 2005-12-09

آخرین بازبینی:

راهنما و مقاله

برای خواندن بیشتر

همه

فکت علمی

دانستنی‌ها

همهٔ فکت‌ها

تصویر روز ناسا

در تصویرهای روز

همه

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از آپولو ۱۱ گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین