دانشنامهمفهوم
اخترشناسی رادیویی Radio astronomy
اخترشناسی رادیویی نجوم رصدی در موجهای رادیویی است که با آن میتوان اجرامی را دید که در نور مرئی پنهان‌اند، مانند تپ‌اخترها، اختروشها و تابش زمینهٔ کیهانی.
چشم ما فقط نور مرئی را می‌بیند، اما آسمان در موجهای رادیویی چهرهٔ دیگری دارد. گاز سرد، میدان‌های مغناطیسی، سیاه‌چاله‌ها و باقی‌ماندهٔ مه‌بانگ، همه موج رادیویی گسیل میکنند. جو زمین در محدودهٔ حدود یک میلی‌متر تا ده‌ها متر شفاف است؛ برای همین تلسکوپ رادیویی را میتوان روی زمین، شب و روز، حتی در هوای ابری به کار برد.
تاریخچه
آغاز این شاخه به سال ۱۹۳۲ و کارل جانسکی، مهندس آزمایشگاه بل، برمی‌گردد. او هنگام بررسی پارازیت رادیویی، تابشی را یافت که با چرخش آسمان هم‌گام بود و از مرکز کهکشان ما می‌آمد. گروت ریبر در ۱۹۳۷ نخستین بشقاب رادیویی را ساخت و آسمان را نقشهبرداری کرد. در ۱۹۵۱ خط ۲۱ سانتیمتری هیدروژن خنثی آشکار شد؛ این خط برای نقشهبرداری گاز کهکشانها اهمیت دارد.
کشف‌های بزرگ
رادیونجوم کشف‌های بنیادی داشته است: اختروشها در دههٔ ۱۹۶۰ به‌صورت چشمه‌های رادیویی شناخته شدند، تپ‌اخترها در ۱۹۶۷ توسط جوسلین بل و آنتونی هیویش کشف شدند و ریزموج زمینهٔ کیهانی در ۱۹۶۴ توسط پنزیاس و ویلسون یافت شد. تشخیص این تابش یکی از پایه‌های نظریهٔ مه‌بانگ شد.
تلسکوپ‌های رادیویی
تلسکوپ‌های رادیویی بشقاب‌های بزرگی‌اند که موج را روی گیرنده متمرکز میکنند. چون طول موج بلند است، وضوح تصویر به قطر بشقاب نیاز دارد و برای رسیدن به جزئیات بیشتر، چند تلسکوپ را با «تداخل‌سنجی» به هم وصل میکنند؛ مثل آرایهٔ بسیار بزرگ (VLA) و آلما. تلسکوپ رادیویی فست در چین با ۵۰۰ متر دهانه بزرگ‌ترین بشقاب تک‌دهانهٔ جهان است. تلسکوپ افق رویداد هم با ترکیب تلسکوپ‌های سراسر زمین تصویر سیاه‌چاله را ساخت.
پرسش‌های رایج
### اخترشناسی رادیویی چیست؟
اخترشناسی رادیویی رصد آسمان در موجهای رادیویی است. این روش اجرامی را آشکار میکند که در نور مرئی دیده نمیشوند.
### چه کسی رادیونجوم را آغاز کرد؟
کارل جانسکی در سال ۱۹۳۲ نخستین بار تابش رادیویی کیهانی را از مرکز راه شیری دریافت کرد. گروت ریبر بعدها نخستین تلسکوپ رادیویی را ساخت.
### تلسکوپ رادیویی را در روز هم میتوان به کار برد؟
بله، چون خورشید و جو در موج رادیویی همانقدر مانع نمیشوند. حتی ابر و باران ملایم هم مشکلی ایجاد نمیکند، هرچند باران شدید بر موجهای کوتاه اثر میگذارد.
### خط ۲۱ سانتیمتری هیدروژن چیست؟
خط ۲۱ سانتیمتری هیدروژن تابش رادیویی با طول موج حدود ۲۱ سانتیمتر است که اتمهای هیدروژن خنثی گسیل میکنند. به کمک آن ساختار مارپیچی کهکشانها نقشهبرداری شده است.
فکت علمی