واژه‌نامه · نجوم و اخترفیزیک
قرص پیشسیارهای protoplanetary disk
قرص پیشسیارهای قرص چرخانی از گاز و غبار پیرامون ستاره‌ای تازه‌زاده است که سیارهها، قمرها و سیارکها از به‌هم‌چسبیدن ذره‌های آن ساخته میشوند.
قرص پیشسیارهای همراه زایش هر ستاره ساخته می‌شود: ابری که فرو میریزد کمی چرخش دارد و ماده‌اش به‌جای سقوط مستقیم، دور ستارهٔ نوزاد قرصی پهن می‌سازد. در این قرص دانه‌های غبار به هم می‌چسبند، سنگریزه میشوند، بعد سیاره‌خرد و سرانجام سیاره.
این قرص‌ها عمر کوتاهی دارند و گازشان معمولاً در چند میلیون سال پراکنده می‌شود، پس غولهای گازی باید پیش از آن ساخته شوند. آرایهٔ رادیویی آلما (ALMA) در سال ۲۰۱۴ از قرص ستارهٔ جوان HL Tauri تصویری گرفت با حلقه‌ها و شکاف‌های تیره، که بسیاری آن‌ها را جای پای سیارههای در حال شکل‌گیری می‌دانند.
منظومهٔ شمسی هم حدود ۴٫۶ میلیارد سال پیش از چنین قرصی زاده شد. برای همین سیارهها تقریباً در یک صفحه و همجهت میگردند و در آسمان کویر همه‌شان را نزدیک یک مسیر، دایرهالبروج، می‌بینید. با قرص آوار اشتباه نگیرید: قرص آوار دیرتر و دور ستارگان بالغ میماند، تقریباً بی گاز است و غبارش از برخورد سیارکها و دنباله‌دارها تازه می‌شود.
پرسش‌های رایج
قرص پیشسیارهای چقدر دوام میآورد؟
قرص پیشسیارهای معمولاً تنها چند میلیون سال، و بیشتر کمتر از حدود ۱۰ میلیون سال، گاز دارد؛ پرتو ستارهٔ جوان آن را میپراکند و بخشی هم روی ستاره و سیارهها میریزد. غولهای گازی مانند مشتری باید در همین فرصت کوتاه ساخته شوند. پس از رفتن گاز، آنچه میماند سیارهها، سیارکها و گاهی قرصی کمجرم از غبار است که قرص آوار نام دارد.
چرا همهٔ سیارههای منظومهٔ شمسی در یک صفحه میچرخند؟
سیارههای منظومهٔ شمسی تقریباً در یک صفحه و همجهت میگردند، چون همه از یک قرص پیشسیارهای چرخان دور خورشید جوان ساخته شدند. ابر گاز و غباری که حدود ۴٫۶ میلیارد سال پیش فرو ریخت چرخش اندکی داشت و همین چرخش آن را به قرصی پهن بدل کرد. صفحهٔ مدار سیارهها یادگار همان قرص است و برای همین همهٔ سیارهها در آسمان نزدیک دایرهالبروج دیده میشوند.
