دانشنامهفضاپیما و اکتشاففضاپیما و تلسکوپ
اسیریس-رکس OSIRIS-REx
اسیریس-رکس مأموریت بازگشت نمونه از سیارک بنو بود که کپسولش در سپتامبر ۲۰۲۳ به زمین رسید؛ فضاپیمای اصلی با نام اسیریس-اپکس به مأموریتی دیگر ادامه داد.

مشخصات
| جرم خشک | ۸۸۰ کیلوگرم |
|---|---|
| جرم با سوخت هنگام پرتاب | ۲۱۱۰ کیلوگرم |
| پرتاب | ۸ سپتامبر ۲۰۱۶ |
| پرتابگر | Atlas V 411 |
| راهبری علمی | دانشگاه آریزونا |
| مدیریت مأموریت | ناسا گادرد |
| سازنده و عملیات پرواز | لاکهید مارتین |
بر پایهٔ منابع بازبینیشدهٔ این مدخل.
ظرفی کوچک از سنگ و غبار، پس از سالها سفر، روی میز آزمایشگاه قرار میگیرد. برای دیدن آن شاید تیتر «مواد سازندهٔ حیات در سیارک» را خوانده باشید. اما میان پیدا کردن یک مولکول و پیدا کردن موجود زنده فاصلهٔ بزرگی هست. داستان اسیریس-رکس از همین ظرف شروع میشود: چه چیزی در آن است، چگونه به آن رسیدهایم و از یک مشت مادهٔ سیارکی چه پرسشهایی واقعاً میتوان پرسید؟
بهطور خلاصه
اسیریس-رکس از سیارک بنو نمونه برداشت و کپسول آن در ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۳ در یوتا فرود آمد. ناسا در ۱۵ فوریهٔ ۲۰۲۴ جرم نمونهٔ تودهای را ۱۲۱٫۶ گرم اعلام کرد. پژوهشهای ژانویهٔ ۲۰۲۵ مواد آلی و نمکهایی را گزارش کردند که سرنخهای شیمی پیشازیستی و گذشتهٔ آبی جرم مادر بنو هستند، نه کشف حیات. فضاپیمای اصلی پس از رها کردن کپسول با نام اسیریس-اپکس برای بررسی آپوفیس ادامه یافت؛ صفحهٔ رسمی بهروز ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶ آن را فعال معرفی میکند.
چرا مادهٔ بنو را به زمین آوردند؟
اسیریس-رکس (OSIRIS-REx) برای بررسی نزدیک سیارک بنو و آوردن نمونهای حفاظتشده به زمین ساخته شد. مادهٔ سیارک میتواند سرنخهایی از تاریخ منظومهٔ شمسی و فرایندهای شیمیایی گذشته داشته باشد. مأموریت به عکس و طیف اکتفا نکرد؛ بخشی از خود ماده را برای آزمایشهایی آورد که انجام همهٔ آنها در فضا ممکن نبود.
یک کاوشگر باید ابزارهایش را پیش از پرتاب انتخاب و با محدودیت جرم، توان و محیط فضا سازگار کند. در آزمایشگاه زمین میتوان روشهای متفاوت را به کار گرفت، نتایج را دوباره آزمود و بعدها با ابزارهای تازه به نمونه برگشت. نمونه بنابراین فقط پاسخ یک پرسش نیست؛ مادهای برای پرسشهای آینده هم هست.
شهابسنگها نیز مادهٔ فرازمینی به زمین میآورند، اما تاریخ ورود و تماسشان با محیط همیشه یکسان و کنترلشده نیست. بعضی مواد حساس ممکن است پس از ماندن در هوای زمین تغییر کنند. در بازگشت برنامهریزیشدهٔ نمونه، پژوهشگر بهتر میداند ماده از کجا آمده و چه مسیر حفاظتی را طی کرده است. این شناخت برای تفسیر شیمی ظریف اهمیت دارد.
اسیریس-رکس نخستین مأموریت بازگشت نمونهٔ سیارکی آمریکا بود، نه نخستین نمونهبر سیارکی جهان. دستاورد را میتوان دقیق توصیف کرد، بیآنکه پیشینهٔ مأموریتهای دیگر پاک شود. ارزش نمونهٔ بنو هم فقط به بزرگی محموله نیست؛ پیوند میان رصد سیارک و مادهٔ آزمایشگاهی است که به نتایج معنا میدهد.
فضاپیما چگونه محل نمونه را انتخاب و بررسی کرد؟
فضاپیما با دوربینها، ارتفاعسنج لیزری و طیفسنجها، شکل، فاصله و ترکیب سطح بنو را بررسی کرد تا تماس نمونهبرداری به یک سطح ناشناخته سپرده نشود. این ابزارها کارهای مکمل داشتند: تصویر برای تشخیص عوارض، اندازهگیری لیزری برای هندسه و فاصله، و طیف برای پرسیدن از مواد سطح.
بازوی نمونهبردار TAGSAM برای گرفتن ریگولیت طراحی شده بود. ریگولیت یعنی مواد سست سطح، مانند سنگریزه و غبار. طول بازو در برگهٔ طراحی ۳٫۳۵ متر آمده است؛ بازو راهی برای رساندن سر نمونهبردار به سطح بود، نه دستگاهی برای حفاری عمیق یا استقرار طولانی یک فرودگر.
در خواندن مشخصات فضاپیما باید میان جرم خشک و جرم با سوخت فرق گذاشت. برگهٔ ناسا جرم خشک را ۸۸۰ کیلوگرم و جرم با سوخت را ۲۱۱۰ کیلوگرم میدهد. این دو عدد دو تعریفاند، نه دو اندازهگیری متناقض. نوشتن یکی با برچسب مبهم «جرم» میتواند تصور نادرستی از وضعیت هنگام پرتاب بسازد.
مسئولیت مأموریت هم میان چند گروه تقسیم میشد. دانشگاه آریزونا تیم علمی، برنامهریزی رصد و پردازش داده را راهبری میکرد؛ مدیریت کلی با ناسا گادرد و ساخت و عملیات پرواز با لاکهید مارتین بود. حفاظت و پردازش نمونه نیز به بخش تخصصی نمونه در جانسون مربوط میشد. «گرداننده» نامیدن یک گروه بدون تعیین نقش، این همکاری را بیش از حد ساده میکند.
«لمس و بردار» چه تفاوتی با فرود داشت؟
در روش «لمس و بردار»، سر نمونهبردار تماس کوتاهی با سطح بنو داشت و فضاپیما برای ماندن روی سیارک مستقر نشد. تماس در ۲۰ اکتبر ۲۰۲۰ انجام شد. دمش گاز نیتروژن، مواد سست سطح را جابهجا کرد و بخشی از آنها وارد سر نمونهبردار شد؛ سپس نمونه برای سفر بازگشت نگهداری شد.
این روش را نباید با فرود کامل یک سطحنشین یا برداشتن سنگ با دست مکانیکی یکی گرفت. مأموریت به تماس کنترلشده و گرفتن مواد سطحی نیاز داشت. پس وقتی خبر میگوید فضاپیما «به سطح رسید»، باید پرسید منظور چه عملی است: نزدیک شدن، تماس بازو یا نشستن همهٔ فضاپیما؟
پیش از نمونهبرداری، رصد نزدیک و نقشهبرداری برای فهم محیط لازم بود. پرتاب، رسیدن به سیارک و گرفتن نمونه سه مرحلهٔ جدا هستند. موفق شدن در رسیدن به مقصد هنوز به معنی داشتن مادهای در ظرف نمونه نیست؛ همانطور که داشتن نمونه در فضا هنوز با تحویل سالم آن به آزمایشگاه زمین فرق دارد.
هدف از این زنجیره کنترل همین تفاوتها بود. ماده باید از سطح جدا، در جای مناسب نگهداری و در نهایت با کپسول به زمین رسانده میشد. هر مرحله پرسش مهندسی خودش را داشت. خبر چندخطی بازگشت نمونه معمولاً این فاصلهٔ بلند میان «گرفتن» و «تحویل دادن» را فشرده میکند.
از پرتاب تا فرود کپسول چه گذشت؟
اسیریس-رکس در ۸ سپتامبر ۲۰۱۶ پرتاب شد و کپسول نمونهاش در ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۳ به زمین رسید. زماننما نشان میدهد بخش بزرگی از مأموریت صرف بررسی مقصد و سفر میان آن و زمین شد، نه فقط تماس کوتاه نمونهبرداری.
| تاریخ میلادی | رخداد |
|---|---|
| ۸ سپتامبر ۲۰۱۶ | پرتاب با اطلس ۵، پیکربندی Atlas V 411 |
| ۳ دسامبر ۲۰۱۸ | رسیدن به بنو و آغاز بررسی نزدیک |
| ۳۱ دسامبر ۲۰۱۸ | نخستین ورود به مدار بنو |
| ۲۰ اکتبر ۲۰۲۰ | تماس نمونهبرداری |
| ۱۰ مهٔ ۲۰۲۱ | آغاز سفر بازگشت از بنو |
| ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۳ | رهاسازی و فرود کپسول در یوتا |
| ۱۵ فوریهٔ ۲۰۲۴ | اعلام جرم نهایی نمونهٔ تودهای |
رسیدن در آغاز دسامبر و ورود به مدار در پایان همان ماه، دو رویدادند. همینطور روز فرود کپسول روز اعلام وزن نهایی همهٔ نمونه نبود. تیم باید ماده را با دقت خارج و اندازهگیری میکرد؛ تفاوت تاریخها بخشی از فرایند علمی است، نه نشانهٔ تغییر ناگهانی داستان.

کپسول واقعی پس از فرود در ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۳؛ عکس NASA/Keegan Barber، مالکیت عمومی.
چرا یک جا ۶۰ گرم و جای دیگر ۱۲۱٫۶ گرم میخوانیم؟
۶۰ گرم حداقل هدف مأموریت بود و ۱۲۱٫۶ گرم جرم نهایی نمونهٔ تودهای اعلامشدهٔ ناسا در ۱۵ فوریهٔ ۲۰۲۴ است. اولی عددی برای موفقیت طراحی بود؛ دومی نتیجهٔ اندازهگیری پس از بازگشت. این دو عدد را نباید دو برآورد رقیب از یک محموله دانست.
پیش از باز شدن کامل سر نمونهبردار، بخشی از ماده اندازهگیری شده بود. بعد از رفع بستهای دشوار، مواد بیشتری خارج شد و ذرات دیگر نیز در کل نهایی حساب شدند. بنابراین ممکن است خبرهای مرحلههای متفاوت عددهای متفاوتی داشته باشند. راه خواندن درست خبر، همراه کردن عدد با تاریخ و مرحلهٔ پردازش است.
ناسا در اعلام فوریهٔ ۲۰۲۴ این محموله را بزرگترین نمونهٔ سیارکی جمعآوریشده در فضا تا آن زمان خواند. اگر از رکورد حرف میزنیم باید دامنه و تاریخ آن را هم نگه داریم؛ یک رکورد تاریخی وعدهٔ «بزرگترین برای همیشه» نیست. برای فهم یافتهها نیز یک گرم از مادهٔ بهخوبی حفاظتشده میتواند از یک عدد بزرگِ بیزمینه آموزندهتر باشد.
کنترل آلودگی بخش جداییناپذیر تحلیل است. پژوهشگر باید بداند آیا یک مولکول از مادهٔ نمونه میآید یا ممکن است در مسیر پردازش وارد شده باشد. حفاظت خوب به معنی ادعای آلودگی صفر در تکتک آزمونها نیست؛ به معنی داشتن روشهایی برای سنجیدن و محدود کردن این مسئله است.

بخشی از نمونه در ویال آزمایشگاهی؛ تصویر NASA Goddard Space Flight Center، مالکیت عمومی. این ظرف نمایش تمام ۱۲۱٫۶ گرم نمونه نیست.
مواد آلی بنو چرا به معنی کشف حیات نیستند؟
مواد آلی میتوانند بدون وجود جاندار ساخته شوند و شناسایی آنها در نمونهٔ بنو شاهد مستقیم حیات نیست. مقالهٔ گلاوین و همکاران در ۲۹ ژانویهٔ ۲۰۲۵، آمونیاک فراوان و مواد آلی غنی از نیتروژن را گزارش کرد. این یافتهها به شیمی پیشازیستی مربوطاند: مواد و واکنشهایی که برای پرسش از منشأ حیات اهمیت دارند، پیش از آنکه وجود یک موجود زنده را فرض کنیم.
در نمونههای بررسیشده، ۱۴ مورد از ۲۰ آمینواسید استانداردِ کاربردی در زیستشناسی زمین شناسایی شدند. آمینواسیدها اجزای مهم ساخت پروتئیناند، اما یافتن جزء با یافتن پروتئین ساختهشده توسط سلول یکی نیست. ماده میتواند از راه فرایندهای غیرزیستی به وجود بیاید و بعدها در شیمی زندگی نیز به کار رود.
هر پنج باز نوکلئوتیدیِ سازندهٔ DNA و RNA هم گزارش شدند. تفاوت جملهها تعیینکننده است: «اجزای سازندهٔ DNA و RNA یافت شدند» با «DNA یا RNA پیدا شد» یک ادعا نیست. شناخت مصالح، وجود ساختمان کامل را ثابت نمیکند؛ از ساختمان هم هنوز باید تا زندگی و کارکرد سلول پیش رفت.
به همین دلیل تیتر «مواد سازندهٔ حیات» را باید با متن پژوهش خواند. این عبارت دربارهٔ ظرفیت شیمیایی مواد سخن میگوید، نه گزارشی از جاندار زنده یا فسیل آن. مقاله نیز برای وجود حیات در بنو شاهدی عرضه نمیکند.
پژوهش نمونه محدودیتهایی دارد: همهٔ آزمونها قطعیت یکسان ندارند و برای بعضی سنجشها آستانهٔ آشکارسازی یا احتمال آلودگی باید بررسی شود. گزارش عمومی نباید از مجموعهای نتایج، حکم بسازد که همهٔ مولکولها بدون استثنا منشأ کاملاً روشن دارند. ارزش کار در همین سنجش دقیق است، نه در حذف احتیاط از خبر.
نمکها از چه گذشتهای خبر میدهند؟
نمکهای نمونهٔ بنو سرنخهایی از تبخیر شورابه در جرم مادر آن میدهند، نه از رودخانه یا دریای امروزی روی بنو. مقالهٔ مککوی و همکاران در ۲۹ ژانویهٔ ۲۰۲۵، مجموعهای از نمکها از جمله فسفاتهای سدیمدار و ترکیبات غنی از سدیم را گزارش کرد. تفسیر پژوهشگران، باقی ماندن این مواد از فرایندهای یک محیط شورِ گذشته بود.
«جرم مادر» قید مهمی است. مادهٔ بنوی امروزی میتواند تاریخ فرایندهایی را حمل کند که در جسم پیشین رخ دادهاند. پس وقتی خبر از گذشتهٔ آبی سخن میگوید، نباید تصویری از آب روان روی سطح امروز سیارک در ذهن بسازیم. نمونه گذشته را با ترکیب و ساختار ماده روایت میکند، نه با عکسی از یک دریا.
نوع و توالی نمکها به پژوهشگران امکان استنباط میدهد: در چه محیطی و طی چه روندی ممکن است این مواد باقی مانده باشند؟ این نتیجهٔ زمینشیمی است و باید با دادهٔ آزمایشگاهی سنجیده شود. یک دانهٔ روشن در عکس، بهتنهایی نوع نمک و تاریخ تشکیل آن را تعیین نمیکند.
اینجا حفاظت نمونه دوباره مهم میشود. مواد حساس ممکن است در تماس با هوای زمین تغییر کنند؛ نمونهٔ بازگشتیِ حفاظتشده فرصت بهتری برای دنبال کردن این نشانهها میدهد. بنابراین مهندسی کپسول و اتاق نمونه بخشی از مسیر استدلال علمیاند، نه فقط مقدمهای پیش از «کشف اصلی».
اسیریس-اپکس ادامهٔ کدام بخش مأموریت است؟
اسیریس-اپکس (OSIRIS-APEX) همان فضاپیمای اصلی پس از رها کردن کپسول است؛ محمولهٔ نمونه به زمین برگشت و فضاپیما مسیر دیگری را ادامه داد. صفحهٔ رسمی ناسا با بهروزرسانی ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶ آن را مأموریتی فعال معرفی میکند. این وضعیت تاریخدار است و گزارش مختصات یا سلامت لحظهای همهٔ ابزارها نیست.

تصویرسازی جدا شدن کپسول؛ اثر NASA Goddard Space Flight Center، مالکیت عمومی. این تصویر عکس رخداد فرود ۲۰۲۳ نیست.
مقصد مأموریت تمدیدشده سیارک آپوفیس است. برنامهٔ رسمی، ملاقات با آن در ژوئن ۲۰۲۹ و مطالعهٔ تغییرات پس از گذر نزدیک از زمین در آوریل همان سال را بیان میکند. اینها برنامهٔ آیندهاند؛ هنگام خواندنشان باید «قرار است» را نگه داشت، نه اینکه رویداد انجامشده بنویسیم.
اپکس بناست با پیشران خود مواد سست سطح را جابهجا کند و بخشهای زیر آن را بررسی کند. این کار را نباید به مأموریت بازگشت نمونهٔ دوم تبدیل کرد. کپسول بازگشت قبلاً جدا و استفاده شده و برنامهٔ معرفیشده وعدهٔ آوردن نمونهای تازه از آپوفیس به زمین نمیدهد.
بنابراین نام مأموریت اولیه هنوز به پژوهش نمونهٔ بنو پیوند دارد، در حالی که فضاپیمای ادامهدهنده هدف دیگری گرفته است. موفقیت بازگشت کپسول، پایان کار آن ماده در آزمایشگاه نبود؛ ادامه یافتن فضاپیما هم به معنی باقی ماندن نمونهٔ بنو در مسیر آپوفیس نیست.
پرسشهای رایج
اسیریس-رکس چقدر نمونه از بنو آورد؟
ناسا در ۱۵ فوریهٔ ۲۰۲۴ جرم نمونهٔ تودهای بازگشته با اسیریس-رکس را ۱۲۱٫۶ گرم اعلام کرد. حداقل هدف مأموریت ۶۰ گرم بود؛ این عدد مقدار نهایی محموله نیست. خبرهای مرحلهای ممکن است فقط بخشی از مادهٔ خارجشده را گزارش کرده باشند. برای مقایسهٔ عددها باید تاریخ اعلام و مرحلهٔ باز کردن و اندازهگیری نمونه را بررسی کرد.
آیا در نمونهٔ بنو حیات کشف شده است؟
پژوهشهای ژانویهٔ ۲۰۲۵ دربارهٔ نمونهٔ اسیریس-رکس، مواد آلی و اجزای مهم شیمی پیشازیستی را گزارش کردند، نه موجود زنده یا شاهد مستقیم حیات. مواد آلی میتوانند از فرایندهای غیرزیستی هم به وجود بیایند. اهمیت یافتههای بنو در شناخت مواد و محیطهایی است که ممکن است در پرسش منشأ حیات نقش داشته باشند؛ داشتن این مواد با زنده بودن یک محیط فرق دارد.
آیا اسیریس-رکس DNA یا RNA پیدا کرد؟
مقالهٔ ژانویهٔ ۲۰۲۵ دربارهٔ نمونهٔ اسیریس-رکس، هر پنج باز نوکلئوتیدیِ سازندهٔ DNA و RNA را گزارش کرد، نه خود رشتههای DNA و RNA. بازها اجزای ساختاند و شناسایی آنها وجود سلول یا جاندار را ثابت نمیکند. تبدیل این نتیجه به تیتر «DNA در بنو پیدا شد» تفاوت میان یک جزء شیمیایی و مولکول کامل را حذف میکند.
چرا نمونه را روی زمین بررسی کردند؟
بازگشت نمونه با اسیریس-رکس امکان آزمایشهای متعدد، تکرار اندازهگیری و استفاده از ابزارهای آینده را فراهم میکند. ابزار یک کاوشگر با محدودیت جرم و توان انتخاب میشود، اما آزمایشگاه زمین روشهای بیشتری دارد. همچنین مسیر حفاظتی نمونهٔ بنو شناختهشدهتر از مادهای است که بیکنترل در محیط زمین مانده؛ این تفاوت برای بررسی مواد حساس، مانند بعضی نمکها، اهمیت دارد.
آیا اسیریس-رکس روی بنو فرود آمد؟
اسیریس-رکس در ۲۰ اکتبر ۲۰۲۰ با روش «لمس و بردار» نمونه گرفت؛ سر نمونهبردار به سطح رسید و دمش نیتروژن مواد سست را وارد آن کرد. این تماس به معنی استقرار همهٔ فضاپیما روی بنو نبود. اسیریس-رکس یک سطحنشین دائمی یا دستگاه حفاری عمیق نبود؛ پس «تماس نمونهبرداری» توصیف دقیقتری از این مرحله است.
کل اسیریس-رکس به زمین برگشت یا فقط کپسول؟
فقط کپسول نمونهٔ اسیریس-رکس در ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۳ در یوتا فرود آمد. فضاپیمای اصلی پس از رها کردن کپسول در فضا ماند و با نام اسیریس-اپکس به مأموریتی دیگر ادامه داد. بنابراین مادهٔ بنو به آزمایشگاه زمین رسید، اما همان فضاپیمای حامل آن وارد جو و فرود نیامد. تصویرسازی جداسازی کپسول نیز باید از عکس واقعی فرود جدا معرفی شود.
اسیریس-اپکس اکنون چه مأموریتی دارد؟
صفحهٔ رسمی ناسا با بهروزرسانی ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶، اسیریس-اپکس را فعال معرفی میکند. این فضاپیما ادامهٔ اسیریس-رکس پس از جداسازی کپسول است و قرار است در ژوئن ۲۰۲۹ با آپوفیس ملاقات کند و تغییرات پس از گذر آوریل ۲۰۲۹ از زمین را بررسی کند. وضعیت فعال، گزارش مختصات لحظهای فضاپیما یا تضمین تحقق همهٔ برنامههای آینده نیست.
آیا اپکس از آپوفیس نمونهٔ دیگری به زمین میآورد؟
مأموریت معرفیشدهٔ اسیریس-اپکس برنامهٔ بازگرداندن نمونهٔ دوم از آپوفیس به زمین ندارد. کپسول اسیریس-رکس پیشتر جدا شده و نمونهٔ بنو را رسانده است. اپکس قرار است سطح آپوفیس را بررسی و با پیشران مواد سست را جابهجا کند تا زیر آنها مطالعه شود. چنین بررسیای با گرفتن ماده در کپسول و ارسال دوبارهٔ آن به زمین یکسان نیست.
منابع
- OSIRIS-REx Mission · NASA Science
- NASA Ames’ Contributions to OSIRIS-REx · NASA · 2023-09-22
- OSIRIS-REx Asteroid Sample Return Mission Factsheet · NASA
- OSIRIS-REx In Depth · NASA Science
- NASA Announces OSIRIS-REx Bulk Sample Mass · NASA · 2024-02-15
- Abundant ammonia and nitrogen-rich soluble organic matter in samples from asteroid (101955) Bennu · Nature Astronomy · 2025-01-29
- An evaporite sequence from ancient brine recorded in Bennu samples · Nature · 2025-01-29
- Asteroid Bennu comes from a long-lost salty world with ingredients for life · University of Arizona · 2025-01-29
- OSIRIS-APEX · NASA Science · 2026-09-23
آخرین بازبینی:
اخبار نجوم
در خبرها
تصویر روز ناسا
در تصویرهای روز
در همان خبرها
مدخلهایی که با اسیریس-رکس در یک خبر آمدهاند.
پیوند به اینجا
مدخلهایی که در متنشان از اسیریس-رکس گفتهاند.
بنو در سهبعد۲۶ مهر ۱۴۰۴
سیارک بنو دارای اجزای سازنده حیات است۲۴ بهمن ۱۴۰۳
برگشت از بننو۷ مهر ۱۴۰۲
برچسب زدن بننو۳۰ شهریور ۱۴۰۲
بنو سهبعدی۲۰ اسفند ۱۴۰۱






