دانشنامهکهکشانها و کیهانپدیده
همگرایی گرانشی Gravitational lens
همگرایی گرانشی پدیدهای است که در آن گرانش یک جرم بزرگ، مانند خوشهٔ کهکشانی، مسیر نور جرمی دورتر را خم میکند و مانند عدسی تصویر آن را بزرگتر، تحریف یا چندگانه نشان میدهد.

بر پایهٔ نسبیت عام، جرم زمانـمکان را خم میکند و نور هم در همین مسیر خمیده حرکت میکند. وقتی جرمی عظیم نزدیک خط دید میان ما و جرمی دورتر قرار گیرد، نور منبع دور از دو سوی آن میگذرد و مانند عدسی روی هم متمرکز میشود.
## همگرایی گرانشی چگونه شناخته شد؟
اینشتین این اثر را پیشبینی کرده بود و مقدار خمیدگی نور ستارهها نزدیک لبهٔ خورشید حدود ۱٫۷۵ ثانیهٔ قوسی است. در ۱۹۱۹، آزمایش ادینگتون هنگام خورشیدگرفتگی آن را تأیید کرد. نخستین عدسی گرانشی واقعی، «اختروش دوقلو»، در ۱۹۷۹ دیده شد. برای جرمی نقطهای یا کروی در تقریب میدان ضعیف، زاویهٔ خمیدگی نور با جرم M و پارامتر برخورد b چنین است:
## انواع همگرایی گرانشی
- قوی: تصاویر چندگانه، کمانهای روشن یا حلقهای کامل به نام حلقهٔ اینشتین، که پشت خوشههای کهکشانی دیده میشود.
- ضعیف: تغییر ناچیز شکل کهکشانهای دور که با آمار بسیار آنها جرم کل خوشه را برآورد میکنند.
- ریزهمگرایی: روشنشدن موقت ستارهای هنگام عبور جرمی کوچک جلوی آن، که برای کشف سیارههای فراخورشیدی هم به کار میرود.
## کاربردهای همگرایی گرانشی
چون همگرایی به همهٔ جرمها، دیدنی یا نادیدنی، حساس است، ابزاری برای ردیابی ماده تاریک است؛ مثلاً در خوشهٔ گلوله. همچنین مانند ذرهبینی طبیعی کهکشانهای بسیار دور و کمنور را بزرگ میکند و تلسکوپ فضایی جیمز وب و هابل از آن برای دیدن جهان نخستین بهره میگیرند.
پرسشهای رایج
همگرایی گرانشی چیست؟
خمیده شدن مسیر نور به دست گرانش یک جرم بزرگ که میتواند تصویر اجرام دور را بزرگ یا چندگانه کند.
حلقهٔ اینشتین چیست؟
حلقهای از نور که هنگامی ایجاد میشود که منبع، عدسی و ناظر دقیقاً در یک خط باشند و نور منبع دور به شکل حلقه دیده شود.
همگرایی گرانشی چه کاربردی دارد؟
برای بزرگنمایی اجرام دور، سنجش جرم خوشهها و ماده تاریک، و کشف سیارههای فراخورشیدی به کار میرود.
چه کسی همگرایی گرانشی را پیشبینی کرد؟
آلبرت اینشتین در چارچوب نسبیت عام، و نخستین آزمون آن در ۱۹۱۹ انجام شد.
منابع
- Hubble Gravitational Lenses · NASA
آخرین بازبینی:
فکت علمی
دانستنیها
- ۲۸ مهر ۱۴۰۵چند تصویر از یک جرمگاهی چند تصویر کجومعوج در یک عکس نجومی، همگی از یک جرم دوردست آمدهاند. گرانش میتواند مانند عدسی عمل کند و نور را بزرگنمایی کند. نورِ همان جرم هنگام گذر از یک عدسی گرانشی ممکن است مسیرهای متفاوتی را طی کند.
- ۷ آذر ۱۴۰۴عدسی گرانشی؛ ذرهبین طبیعیگرانش یک کهکشان یا خوشهٔ کهکشانی، اگر بهاندازهٔ کافی پرجرم و چگال باشد، میتواند مسیر نور منبعی دوردست را در راه رسیدن به ما بهروشنی خم کند. این پدیده را عدسی گرانشی مینامند و نظریهٔ نسبیت عام اینشتین آن را توضیح می…
- ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۳همگرایی گرانشیطبق نسبیت عام، جرمهای بزرگ فضا-زمان را خم میکنند و مسیر نور را هم منحرف میکنند. همین عدسی گرانشی نور منبعی دور را به سوی ناظر خم میکند و میتواند تصویرهای کجشده یا چندگانه از آن بسازد.
- ۱۵ مرداد ۱۴۰۲خم شدن نور با گرانشگرانش اجرام پرجرم، از جمله سیاهچالهها، مسیر نور را خم میکند و پدیدهٔ همگرایی گرانشی (عدسی گرانشی) را میسازد. همین باعث میشود تصویر اجرام دوردست پشت آنها کشیده یا تکثیر دیده شود.
پیوند به اینجا
مدخلهایی که در متنشان از همگرایی گرانشی گفتهاند.







