رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهستاره‌ها و سحابی‌هاجرم آسمانی

سحابی شکارچی Orion Nebula

سحابی شکارچی یا جبار، با شناسهٔ M42، ابر درخشان گاز و غبار و ناحیهٔ زایش ستاره در صورت فلکی شکارچی است؛ فاصله‌اش بر پایهٔ یک اندازه‌گیری خوشه حدود ۱۳۵۰ سال نوری است.

سحابی شکارچی
NASA, ESA, M. Robberto (Space Telescope Science Institute/ESA) and the Hubble Space Telescope Orion Treasury Project Team / Wikimedia Commons · Public domain · منبع تصویر

مشخصات

شناسه‌هاM42، NGC 1976
فاصلهحدود ۱۳۵۰ سال نوری؛ اختلاف منظر رادیویی خوشه، Menten و همکاران، ۲۰۰۷
قدر ظاهری مجموعحدود ۴؛ نور گسترده است

از ویکی‌داده (CC0).

سه ستارهٔ پشت‌سرهمِ کمربند شکارچی را پیدا می‌کنید و کمی پایین‌تر، در بخش شمشیر، دنبال چیزی می‌گردید که شبیه ستارهٔ معمولی نیست. زیر آسمان تاریک، لکه‌ای نرم خودش را نشان می‌دهد. این لکه همان جرمی است که در عکس‌های فضایی به ابری رنگارنگ و پرجزئیات تبدیل می‌شود. برای لذت‌بردن از نخستین دیدار، لازم نیست همان رنگ‌ها را ببینید؛ کافی است بدانید نور این ابر چرا روشن شده و در دلش چه می‌گذرد.

به‌طور خلاصه

سحابی شکارچی، جبار یا M42 ابر واقعی گاز و غبار است، نه خود صورت فلکی شکارچی.
ستاره‌های داغ خوشهٔ ذوزنقه با تابش پرانرژی خود بخش روشن ابر را برمی‌افروزند.
فاصلهٔ حدود ۱۳۵۰ سال نوری به اندازه‌گیری اختلاف منظر چند عضو خوشه متکی است و عدد همهٔ اجزای ابر نیست.
شب تاریک و کم‌ماه به دیدن سحابی کمک می‌کند، اما رنگ عکس‌های فضایی در چشمی تضمین نمی‌شود.

سحابی شکارچی را کجای آسمان پیدا کنیم؟

سحابی شکارچی در بخش شمشیر صورت فلکی شکارچی، پایین‌تر از سه ستارهٔ کمربند، قرار دارد. بهتر است ابتدا نقش کلی صورت فلکی را با چشم پیدا کنید و بعد در همان محدوده دنبال لکهٔ کوچک و پخش‌شده بگردید. اگر از ابتدا با بزرگ‌نمایی زیاد جست‌وجو کنید، میدان دید محدود می‌تواند کار را دشوار کند. دوربین دوچشمی راه ساده‌ای برای جداکردن این لکه از ستاره‌های پیرامون است.

برای رصدگر ایرانی، شب‌های زمستان فرصت مناسبی برای دنبال‌کردن این صورت فلکی فراهم می‌کنند. اما یک ساعت ثابت برای همهٔ شهرها و همهٔ تاریخ‌ها درست نیست؛ جای جرم در آسمان با زمان و محل رصد تغییر می‌کند. شبی را انتخاب کنید که ماه مزاحم نباشد و جرم از افق بالاتر آمده باشد. روشنایی شهر و شفافیت هوا هم مهم‌اند؛ آسمان ظاهراً بی‌ابر همیشه آسمان مناسب دیدن جرم گسترده نیست.

با چشم و ابزار چه تفاوتی می‌بینیم؟

چشم در آسمان تاریک می‌تواند سحابی شکارچی را به شکل لکه‌ای کم‌نور تشخیص دهد، ولی دوربین دوچشمی و تلسکوپ جزئیات بیشتری نشان می‌دهند. دوربین دوچشمی معمولاً ارتباط ابر با ستاره‌های پیرامون را بهتر نگه می‌دارد. تلسکوپ کمک می‌کند ساختار بخش روشن و ستاره‌های مرکزی را دنبال کنید. اندازه و کیفیت ابزار، وضعیت جو و تجربهٔ دیدن همگی در نتیجه سهم دارند.

قدر ظاهری مجموع بخش روشن حدود ۴ است، اما این عدد را نباید مثل روشنایی یک ستارهٔ نقطه‌ای بخوانید. نور سحابی روی سطح پخش شده و زمینهٔ روشن آسمان می‌تواند آن را بپوشاند. به همین دلیل ممکن است ستاره‌ای با همان قدر به‌راحتی دیده شود، ولی شکل ابر در شهر محو بماند. برای نخستین نگاه، تشخیص گستردگی و مرزهای نامنظم را هدف بگیرید؛ دیدن رنگ معیار موفقیت رصد نیست.

چه چیزی ابر جبار را روشن می‌کند؟

ستاره‌های داغ خوشهٔ ذوزنقه با تابش فرابنفش، گاز پیرامون را یونیده می‌کنند و زمینهٔ تابش بخش روشن را فراهم می‌آورند. یونیده‌شدن یعنی جداشدن الکترون از اتم؛ فرایندهای بازترکیب و برانگیزش، نور قابل‌اندازه‌گیری تولید می‌کنند. بنابراین ابر فقط آینه‌ای برای بازتاب نور ستاره‌ها نیست. شکل‌های روشن و تیره، نتیجهٔ توزیع گاز، غبار و مسیر رسیدن تابش به آن‌هاست.

در کنار بخش نشری، رشته‌های غبار نور را می‌پوشانند و تصویر را تکه‌تکه می‌کنند. اگر همین ناحیه را در طول موج دیگری ببینیم، بعضی بخش‌های پنهان آشکارتر می‌شوند و بعضی ساختارها کمتر به چشم می‌آیند. صورت فلکی مجموعه‌ای ظاهری در آسمان ماست، اما سحابی یک ابر فیزیکی است. یکی‌گرفتن این دو سبب می‌شود فاصلهٔ سحابی را اشتباه به همهٔ ستاره‌های نقش شکارچی نسبت دهیم.

چرا جبار را زایشگاه ستاره‌ها می‌نامند؟

سحابی شکارچی بخشی از مجموعه‌ای است که ستاره‌های جوان و مواد پیرامون آن‌ها را در خود دارد. بررسی طول موج‌های مختلف، نشانه‌هایی مانند قرص‌های پیرامون ستاره‌ها و برون‌ریزش‌های اجرام جوان را آشکار می‌کند. این داده‌هاست که تعبیر «زایشگاه» را معنادار می‌کند؛ صرف وجود گاز روشن برای اثبات همهٔ مراحل شکل‌گیری ستاره کافی نیست. هر ساختار باید با شواهد و مدل مناسب تفسیر شود.

تابش شدید ستاره‌های پرجرم فقط چراغ این محیط نیست؛ می‌تواند بر گاز و قرص‌های پیرامون ستاره‌های دیگر نیز اثر بگذارد و آن‌ها را فرسایش دهد. در نتیجه زایش ستاره در اینجا داستان یک ابر آرام و دست‌نخورده نیست. جرم‌های جوان در محیطی پرتعامل رشد می‌کنند. پژوهش فروسرخ وب نیز پنجره‌ای به همین پیچیدگی باز کرده است، ولی دیدن قرص را نباید خودکار اعلام کشف سیاره‌ای کامل در آن دانست.

چرا فاصله را گاهی ۱۳۵۰ و گاهی ۱۵۰۰ می‌نویسند؟

فاصلهٔ گزارش‌شده به روش، نمونه و میزان گردکردن وابسته است و سحابی هم جسمی تخت با یک فاصلهٔ دقیق برای همهٔ اجزا نیست. منتن و همکاران در پژوهش ۲۰۰۷ با آرایهٔ رادیویی خط‌پایهٔ بسیار بلند، اختلاف منظر چند عضو خوشه را سنجیدند. نتیجهٔ آن پژوهش ۴۱۴ با عدم قطعیت ۷ پارسک بود؛ یعنی حدود ۱۳۵۰ با عدم قطعیت ۲۳ سال نوری. این اندازه‌گیری برای نمونهٔ خوشه است، نه تک‌تک ذرات ابر.

در اختلاف منظر، جابه‌جایی ظاهری منبع بر اثر تغییر جای زمین به برآورد فاصله کمک می‌کند. معرفی عمومی رصدخانهٔ جنوبی اروپا حدود ۱۳۵۰ سال نوری و بعضی صفحه‌های ناسا عدد گردتر ۱۵۰۰ سال نوری را می‌آورند. نباید میانگینی بی‌روش از این عددها ساخت یا یکی را فاصلهٔ قطعی همهٔ مجموعه دانست. عدد این مدخل به پژوهش اختلاف منظر رادیویی تکیه دارد و ادعای تازه‌ترین برازش همهٔ داده‌ها نیست.

عکس هابل را چگونه بخوانیم؟

عکس هابل ترکیبی از دادهٔ فیلترهای مرئی و فروسرخ همراه دادهٔ زمینی است و رنگ آن، منظرهٔ مستقیم چشم را بازسازی نمی‌کند. هر رنگ به بخشی از داده نسبت داده شده تا ساختار گاز و غبار بهتر دیده شود. چشم انسان نور کم را مانند دوربین با ثبت طولانی و پردازش فیلترها جمع نمی‌کند؛ بنابراین تفاوت تجربهٔ چشمی و عکس، دلیل خراب‌بودن ابزار شما نیست.

موزاییک هابل از سحابی شکارچی با بخش روشن مرکزی و رشته‌های تیرهٔ غبار
موزاییک هابل از سحابی شکارچی با بخش روشن مرکزی و رشته‌های تیرهٔ غبار NASA, ESA, M. Robberto (Space Telescope Science Institute/ESA) and the Hubble Space Telescope Orion Treasury Project Team / Wikimedia Commons · Public domain

ترکیب فیلترهای مرئی و فروسرخ هابل همراه دادهٔ زمینی، ساختار گاز و غبار را آشکار می‌کند؛ رنگ‌ها نمای چشمی نیستند.

برای رصد بعدی، به‌جای مقایسهٔ رنگ‌ها، طرح ساده‌ای از شکل لکه و جای ستاره‌ها بکشید. در شب دیگر همان میدان را با شرایط ماه و روشنایی زمینه مقایسه کنید. چنین یادداشتی کمک می‌کند بفهمید چه چیزی از خود جرم است و چه چیزی از شرایط دیدن. برای خواندن عکس نیز نخست شرح فیلترها را ببینید؛ درخشندگی یا تیرگی هر بخش بدون دانستن طول موج، همهٔ داستان فیزیکی را بیان نمی‌کند.

پرسش‌های رایج

  1. سحابی جبار همان شکارچی است؟

    سحابی شکارچی با نام جبار و شناسهٔ M42 نیز شناخته می‌شود و ابر گاز و غبار در بخش شمشیر صورت فلکی است. خود صورت فلکی مجموعهٔ ظاهری ستاره‌هاست و با این ابر یکی نیست. فاصلهٔ سحابی را نباید به تمام ستاره‌های صورت فلکی نسبت داد. معرفی رصدخانهٔ جنوبی اروپا جایگاه و ماهیت این جرم را توضیح می‌دهد.

  2. سحابی شکارچی را بدون تلسکوپ می‌توان دید؟

    سحابی شکارچی زیر آسمان تاریک و مناسب می‌تواند با چشم به شکل لکه‌ای کم‌نور دیده شود. دوربین دوچشمی تشخیص گستردگی ابر را آسان‌تر می‌کند، اما ماه و آلودگی نوری ممکن است کنتراست را کم کنند. دیدن رنگ عکس‌های فضایی انتظار مناسبی برای نخستین رصد نیست. راهنمای رصد ناسا پیدا‌کردن جرم در شمشیر را شرح می‌دهد.

  3. فاصلهٔ سحابی شکارچی دقیقاً چقدر است؟

    فاصلهٔ سحابی شکارچی بر پایهٔ اختلاف منظر رادیویی چند عضو خوشه در پژوهش ۲۰۰۷ حدود ۱۳۵۰ سال نوری برآورد شده است. نتیجهٔ اصلی ۴۱۴ با عدم قطعیت ۷ پارسک بود. این فاصلهٔ دقیق همهٔ اجزای ابر نیست و روش و نمونه اهمیت دارند. مقالهٔ منتن و همکاران مبنای این عدد است.

  4. چرا سحابی شکارچی در شهر سخت‌تر دیده می‌شود؟

    نور سحابی شکارچی روی سطح گسترده پخش شده است؛ بنابراین روشنایی زمینهٔ شهر می‌تواند شکل ابر را محو کند. قدر ظاهری مجموعِ حدود ۴ به معنی دیده‌شدن مانند ستاره‌ای نقطه‌ای با همان قدر نیست. شب کم‌ماه و آسمان شفاف به کنتراست کمک می‌کنند. صفحهٔ M42 ناسا ویژگی‌های رصدی و روشنایی این جرم را معرفی می‌کند.

  5. آیا رنگ‌های عکس شکارچی را در چشمی می‌بینیم؟

    رنگ عکس سحابی شکارچی از ترکیب دادهٔ فیلترها و نگاشت آن‌ها به رنگ‌های نمایشی به دست می‌آید؛ تصویر منتخب شامل دادهٔ مرئی و فروسرخ است. چشم در نور کم همان ثبت و پردازش دوربین را انجام نمی‌دهد. پس دیدن رنگ‌های عکس تضمین نمی‌شود. شرح موزاییک در ناسا روش نمایش داده‌ها را توضیح می‌دهد.

  6. آیا در سحابی شکارچی سیاره متولد می‌شود؟

    در سحابی شکارچی قرص‌های پیرامون ستاره‌های جوان دیده می‌شوند و این محیط برای بررسی مراحل آغازین شکل‌گیری سامانه‌ها مهم است. اما شناسایی قرص با اثبات وجود سیارهٔ کامل یکی نیست. تابش شدید ستاره‌های پرجرم نیز می‌تواند بر قرص‌ها اثر فرسایشی بگذارد. پژوهش فروسرخ وب مشاهدات قرص‌ها و برون‌ریزش‌های این محیط جوان را بررسی می‌کند.

منابع

  1. Messier 42 (The Orion Nebula) · NASA
  2. A Flame in the Sky – the Orion Nebula · NASA Night Sky Network
  3. The Orion Nebula — the jewel in the sword · ESO
  4. The distance to the Orion Nebula · Menten et al. / Astronomy & Astrophysics ۲۰۰۷
  5. Deepest Ever Look into Orion · ESO، ۲۰۱۶
  6. A JWST survey of the Trapezium Cluster & inner Orion Nebula. I. Observations & overview · McCaughrean & Pearson / پژوهش ۲۰۲۳

آخرین بازبینی:

فکت علمی

دانستنی‌ها

همهٔ فکت‌ها

اخبار نجوم

در خبرها

تصویر روز ناسا

در تصویرهای روز

همه

در همان خبرها

مدخل‌هایی که با سحابی شکارچی در یک خبر آمده‌اند.

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از سحابی شکارچی گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین