رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهمنظومهٔ شمسیپدیده

شفق قطبی Aurora

شفق قطبی نور گازهای جو بالایی زمین است که با برخورد ذرات پرانرژی برانگیخته می‌شوند؛ انرژی این نمایش عمدتاً از برهم‌کنش باد خورشیدی و میدان مغناطیسی زمین می‌آید.

پرده‌های سبز شفق بالای آبدره و کوه‌های لینگن در شب
Ximonic (Simo Räsänen) / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 · منبع تصویر

عکس را باز می‌کنید: پرده‌ای سبز بالای کوه و سرخی کم‌رنگی نزدیک افق. اما کسی که همان‌جا ایستاده، شاید رنگ‌ها را به این شدت ندیده باشد. برای فهم شفق باید دو پرسش را جدا کرد: چه چیزی در آسمان نور تولید می‌کند و چشم یا دوربین چه مقدار از آن را می‌گیرد؟

به‌طور خلاصه

شفق قطبی در جو زمین تولید می‌شود و بازتاب نور خورشید نیست. انرژی باد خورشیدی از راه مغناطیس‌کره به ذرات منتقل می‌شود و برخورد آن‌ها گازهای جو را نورانی می‌کند. رنگ به گاز، انرژی و شرایط ارتفاع وابسته است. شاخص فعالیت و عکس رنگی، هیچ‌کدام به‌تنهایی تضمین رؤیت با چشم از یک شهر نیستند.

نور شفق قطبی کجا ساخته می‌شود؟

نور شفق در لایه‌های بالایی جو ساخته می‌شود، جایی بسیار بالاتر از ابرهای معمولی. ذره‌ای پرانرژی به اتم یا مولکول برخورد می‌کند و بخشی از انرژی خود را به آن می‌دهد. گاز به حالت برانگیخته می‌رود؛ وقتی به حالت کم‌انرژی‌تر بازمی‌گردد، می‌تواند فوتون، یعنی بسته‌ای نور، آزاد کند. رنگ نور سرنخی از همین تغییر انرژی است.

این فرایند به کار لامپ‌های گازی شباهت دارد، ولی جو لامپ نئون بزرگی نیست. گازهای گوناگون و برخوردهای پی‌درپی در کارند و شدت تابش دائماً تغییر می‌کند. نام‌های «شفق شمالی» و «شفق جنوبی» به نمایش در دو نیمکره اشاره دارند؛ هر دو از یک خانوادهٔ فرایندهای فیزیکی می‌آیند. واژهٔ قطبی نیز محل معمول دیده‌شدن را می‌گوید، نه اینکه نور فقط درست بالای قطب ساخته شود.

پرده‌های سبز شفق بالای آبدره و کوه‌های لینگن در شب
پرده‌های سبز شفق بالای آبدره و کوه‌های لینگن در شب Ximonic (Simo Räsänen) / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0

شفق بالای آبدرهٔ لینگن، مارس ۲۰۱۲؛ عکس رنگی زمینی، نه بازسازی ادراک چشم. عکس: Ximonic (Simo Räsänen)؛ مجوز CC BY-SA 3.0.

خورشید چگونه انرژی این نمایش را می‌رساند؟

باد خورشیدی با میدان مغناطیسی زمین برهم‌کنش می‌کند و انرژی را به مغناطیس‌کره، ناحیهٔ زیر نفوذ این میدان، منتقل می‌کند. در ادامه، الکترون‌ها می‌توانند در امتداد خطوط میدان شتاب بگیرند و به جو برسند. بنابراین روایت «ذرات خورشید مستقیم به هوای قطب می‌خورند» تصویر کاملی از شفق شبانه نیست؛ الکترون‌های تابش‌ساز لزوماً همان الکترون‌هایی نیستند که از خورشید راه افتاده‌اند.

پرتاب جرم تاجی و جریان‌های تند باد خورشیدی می‌توانند فعالیت را افزایش دهند. اما جهت میدان همراه باد هم مهم است: همهٔ برخوردها انرژی را با یک کارایی منتقل نمی‌کنند. از همین رو، دیدن خبر یک شرارهٔ بزرگ برای پیش‌بینی شفق در ایران کافی نیست. باید رسیدن اختلال به زمین، وضعیت میدان و پاسخ مغناطیس‌کره را نیز سنجید.

چرا شفق سبز، سرخ یا بنفش می‌شود؟

رنگ شفق از نوع گاز و حالت انرژی آن می‌آید و شرایط ارتفاع بر امکان تابش اثر می‌گذارد. اکسیژن می‌تواند نور سبز و سرخ تولید کند؛ نیتروژن نیز در رنگ‌های آبی و صورتی یا بنفش سهم دارد. پس قاعدهٔ «هر گاز فقط یک رنگ» درست نیست. مخلوط تابش‌ها و حساسیت چشم یا حسگر هم رنگ نهایی تصویر را تغییر می‌دهند.

در بیان آموزشی ناسا، سبز اکسیژن معمولاً با ارتفاع حدود ۱۰۰ تا ۲۰۰ کیلومتر و سرخ با ارتفاع‌های بالاتر از حدود ۲۰۰ کیلومتر همراه است. این عددها مرزهای سفت‌وسخت نیستند. در هوای چگال‌تر، برخورد بعدی ممکن است پیش از تابش، انرژی اتم برانگیخته را بگیرد؛ بعضی تابش‌ها در هوای رقیق‌تر فرصت بیشتری برای تولید نور دارند. بنابراین از رنگ یک عکس نمی‌توان ارتفاع دقیق پرده را اندازه گرفت؛ برای این کار دادهٔ بیشتری لازم است.

بیضی شفقی و شاخص Kp چه می‌گویند؟

بیضی شفقی کمربندی پیرامون قطب مغناطیسی است که احتمال فعالیت شفق در آن بیشتر است. جای آن ثابت نیست و در طوفان ژئومغناطیسی شدید می‌تواند به عرض‌های پایین‌تر گسترش یابد. قطب مغناطیسی با قطب جغرافیایی یکی نیست؛ به همین دلیل فقط مقایسهٔ عرض جغرافیایی دو شهر، شانس یکسان رؤیت را ثابت نمی‌کند.

شاخص Kp شدت اختلال مغناطیسی را در مقیاسی از ۰ تا ۹ خلاصه می‌کند. این شاخص برای دنبال‌کردن وضعیت کلی مفید است، اما پیش‌بینی اختصاصی آسمان خانهٔ شما نیست. رابطهٔ معمول میان Kp و مرز شفق، تقریبی است و هر رویداد می‌تواند متفاوت رفتار کند. حتی اگر فعالیت زیاد باشد، ابر یا روشنایی افق می‌تواند نمایش را پنهان کند. یک عدد جهانی جای هندسهٔ مشاهده و هوای محلی را نمی‌گیرد.

آیا از ایران می‌توان شفق قطبی دید؟

رؤیت شفق از ایران امکان استثناییِ رویدادهای بسیار قوی است و نمی‌توان برایش آستانهٔ ثابت و تضمینی Kp تعیین کرد. شفق لازم نیست بالای سر شما باشد؛ نور ارتفاع‌های زیاد ممکن است از دور در افق دیده شود. این نکته دلیل توجه به افق شمالی باز است، اما هر سرخی افق را به شفق تبدیل نمی‌کند.

برای ارزیابی یک گزارش ایرانی، تصویر اصلی، زمان، مکان و جهت دوربین باید روشن باشد. بازتاب چراغ شهر در ابر، تغییر تراز سفیدی و نوردهی طولانی می‌توانند ظاهر عکس را عوض کنند. در یک شب نامزد، آسمان تاریک، نبود ابر و افق کم‌نور به مشاهده کمک می‌کنند؛ هیچ‌کدام جای تأیید مستقل منشأ نور را نمی‌گیرند. بدون این اطلاعات، بهتر است گزارش را «نامزد بررسی» بدانیم و از اعلام کشف قطعی بگذریم.

چرا دوربین چیزی می‌بیند که چشم نمی‌بیند؟

دوربین می‌تواند نور ضعیف را طی نوردهی جمع کند، در حالی که دید رنگی چشم در تاریکی محدودتر می‌شود. به همین علت، شفق کم‌نور ممکن است در عکس سرخ یا سبز باشد ولی برای ناظر بیشتر به روشنایی خاکستری شباهت داشته باشد. این اختلاف به‌خودی‌خود نشانهٔ جعلی‌بودن عکس نیست؛ تصویر و تجربهٔ مستقیم، دو اندازه‌گیری متفاوت‌اند.

برای گزارش دقیق، ثبت کنید که رنگ با چشم دیده شد یا فقط در عکس ظاهر شد. فایل اصلی و تنظیمات دوربین را نگه دارید و پردازش سنگین را شاهد شدت واقعی نور معرفی نکنید. عکس ماهواره‌ای نیز ممکن است حاصل حسگر کم‌نور و نگاشت نمایشی داده باشد؛ رنگ آن الزاماً همان چیزی نیست که یک مسافر از پنجره می‌دید. مقایسه وقتی معنا دارد که روش ثبت معلوم باشد.

پیش‌بینی شفق چقدر قابل اعتماد است؟

پیش‌بینی شفق احتمال و گسترهٔ فعالیت را برآورد می‌کند، نه تضمین یک نمایش محلی. محصول کوتاه‌مدت NOAA با دادهٔ باد خورشیدی می‌تواند حدود ۳۰ تا ۹۰ دقیقه پیش‌زمان داشته باشد؛ کیفیت ورودی و وضعیت مدل مهم‌اند. نقشه‌ای که زمان اعتبارش گذشته، حتی اگر رنگ‌های پرهیجان داشته باشد، راهنمای همان شب نیست.

برای برنامه‌ریزی، زمان تولید نقشه، بازهٔ اعتبار، پوشش ابر و تاریکی محل را کنار هم بگذارید. شب‌های طولانی در عرض‌های مناسب فرصت بیشتری می‌دهند؛ سرما علت شفق نیست. نزدیک‌شدن به بیشینهٔ فعالیت خورشیدی نیز هر شب را مناسب نمی‌کند. خود نور شفق برای تماشاگر زمینی خطر ویژه‌ای ندارد؛ اختلال‌های ارتباطی و ناوبری به محیط فضایی همراه رویداد مربوط‌اند. در تصمیم بیرون‌رفتن، وضع جاده و هوا بسیار ملموس‌تر از رنگ نقشه است.

پرسش‌های رایج

  1. شفق قطبی بازتاب نور خورشید است؟

    شفق قطبی بازتاب نور خورشید روی یخ یا ابر نیست. نور در خود جو بالایی زمین، پس از برانگیخته‌شدن اتم‌ها و مولکول‌ها با ذرات پرانرژی تولید می‌شود. خورشید منبع عمدهٔ انرژی این زنجیره است، اما انرژی از راه برهم‌کنش باد خورشیدی و مغناطیس‌کره منتقل می‌شود؛ پرتو رنگی آماده‌ای از خورشید به قطب نمی‌رسد.

  2. برای دیدن شفق قطبی در ایران Kp چند لازم است؟

    برای شفق قطبی در ایران عدد ثابت و تضمینی Kp وجود ندارد. این شاخص فعالیت کلی مغناطیسی را خلاصه می‌کند و به‌تنهایی هندسهٔ شفق، عرض مغناطیسی محل، ابر یا روشنایی افق را تعیین نمی‌کند. فعالیت بسیار شدید می‌تواند زمینهٔ یک رویداد نادر را فراهم کند، اما رؤیت در شهر مشخص همچنان نیازمند بررسی شرایط و شواهد همان شب است.

  3. آیا شفق قطبی با چشم همان رنگ عکس را دارد؟

    شفق قطبی همیشه با چشم همان رنگ و شدت عکس را ندارد. دوربین با نوردهی می‌تواند تابش ضعیف را ثبت کند و پردازش نیز ظاهر رنگ را تغییر می‌دهد. چشم در تاریکی رنگ‌ها را ضعیف‌تر تشخیص می‌دهد؛ به همین دلیل ناظر ممکن است روشنایی کم‌رنگی ببیند. گزارش دقیق باید دیدن مستقیم رنگ را از ثبت رنگ در دوربین جدا کند.

  4. رنگ شفق قطبی ارتفاع دقیق آن را نشان می‌دهد؟

    رنگ شفق قطبی سرنخی از گاز و شرایط تابش است، اما ارتفاع دقیق را تعیین نمی‌کند. سبز و سرخ می‌توانند هر دو از اکسیژن بیایند و بازه‌های آموزشی ارتفاع، هم‌پوشانی و وابستگی به شرایط دارند. ترکیب تابش‌ها، مسیر دید و پاسخ حسگر نیز اثر می‌گذارند. برای اندازه‌گیری ارتفاع یک پرده، رنگ یک عکس به‌تنهایی کافی نیست.

  5. آیا شفق قطبی فقط در هوای سرد رخ می‌دهد؟

    شفق قطبی به سرمای سطح زمین وابسته نیست؛ عامل آن انتقال انرژی از محیط فضایی به جو بالایی است. شهرت شب‌های سرد از هم‌زمانی تاریکی طولانی با فصل سرد در بسیاری از مقصدهای قطبی می‌آید. شفق می‌تواند در فصل‌های دیگر هم رخ دهد، ولی روشنایی طولانی تابستان یا ابر ممکن است مشاهدهٔ زمینی آن را دشوار کند.

  6. آیا تماشای شفق قطبی خطرناک است؟

    تماشای نور شفق قطبی برای ناظر روی زمین خطر ویژه‌ای ندارد و به عینک محافظ نیاز ندارد. طوفان ژئومغناطیسی همراه آن ممکن است روی فناوری‌های حساس، مانند ارتباط و ناوبری، اثر بگذارد؛ این با خطرناک‌بودن خود نور فرق دارد. برای رصد شبانه، سرما، مسیر تاریک و وضعیت هوا را جدی بگیرید و صرف نقشهٔ شفق تصمیم سفر نگیرید.

منابع

  1. Auroras · NASA
  2. Aurora Tutorial · NOAA SWPC
  3. Auroras: Nature’s Light Show Captured From Low Earth Orbit · NOAA NESDIS
  4. Tips on Viewing the Aurora · NOAA SWPC
  5. Aurora 30 Minute Forecast · NOAA SWPC
  6. Guide to Finding and Photographing Auroras · NASA
  7. Night Lights · NASA · 2024-10-15

آخرین بازبینی:

فکت علمی

دانستنی‌ها

همهٔ فکت‌ها

اخبار نجوم

در خبرها

همه

تصویر روز ناسا

در تصویرهای روز

همه

در همان خبرها

مدخل‌هایی که با شفق قطبی در یک خبر آمده‌اند.

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از شفق قطبی گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین