رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهستاره‌ها و سحابی‌هاجرم آسمانی

ستون‌های آفرینش Pillars of Creation

ستون‌های آفرینش ساختارهای کشیدهٔ گاز سرد و غبار در سحابی عقاب‌اند که ستاره‌های جوان در بخشی از آن‌ها شکل می‌گیرند و تابش ستاره‌های همسایه به‌تدریج فرسایششان می‌دهد.

ستون‌های آفرینش در نمای مرئی هابل با گاز درخشان پیرامون غبار تیره
NASA, ESA, and the Hubble Heritage Team (STScI/AURA) / Wikimedia Commons · Public domain · منبع تصویر

دو عکس از ستون‌های آفرینش را کنار هم بگذارید: در یکی آسمان پر از ستاره است، در دیگری همان برج‌های غبار شبح‌وارند و بسیاری از ستاره‌ها غایب‌اند. هیچ ستاره‌ای بین گرفتن این دو عکس خاموش نشده است. دو ابزار به دو بخش متفاوت نور نگاه کرده‌اند. برای خواندن این تصویر مشهور، پرسش بهتر از «کدام عکس قشنگ‌تر است؟» این است: هر عکس چه چیزی را آشکار و چه چیزی را پنهان می‌کند؟

به‌طور خلاصه

ستون‌های آفرینش بخشی از ناحیهٔ ستاره‌سازی سحابی عقاب در صورت فلکی مارند و حدود ۶۵۰۰ سال نوری فاصله دارند. تابش ستاره‌های پرجرم، گاز رقیق را کنار می‌زند و بخش‌های چگال‌تر را به‌شکل ستون باقی می‌گذارد. هابل و دو ابزار فروسرخ جیمز وب، گاز، غبار و ستاره‌ها را به شیوه‌های مکمل نشان می‌دهند. ادعای اینکه ستون‌ها قطعاً نابود شده‌اند از تأخیر نور یا عکس‌های تازه نتیجه نمی‌شود.

ستون‌ها بخشی از سحابی عقاب‌اند

ستون‌های آفرینش (Pillars of Creation) بخشی از سحابی عقاب‌اند، نه تمام آن و نه برج‌هایی از سنگ. مادهٔ اصلی آن‌ها هیدروژن مولکولی سرد همراه غبار است. شکل بلند و انگشت‌مانندشان در یک ناحیهٔ فعالِ ستاره‌سازی پدید آمده؛ به همین دلیل نام استعاری «آفرینش» برایشان جا افتاده است.

مجموعهٔ سحابی عقاب و خوشهٔ ستاره‌ای همراهش را معمولاً مسیه ۱۶ (M16) می‌نامند. اگر در یک فهرست دقیق‌تر با دو نام روبه‌رو شدید، تناقضی نیست: سحابی گسیلی شناسهٔ IC 4703 دارد و خوشهٔ باز همراه آن NGC 6611 است. ستون‌ها درون محیط سحابی قرار دارند؛ خوشه شامل ستاره‌هایی است که به محیط اطرافشان انرژی می‌رسانند.

در عکس، «بالا» و «پایین» جهت‌های یک قاب‌اند. این ستون‌ها پایه‌ای ندارند که روی آن ایستاده باشند و چیزی را هم نگه نمی‌دارند. نام زمینی‌شان به ما کمک می‌کند شکل را به خاطر بسپاریم، اما نباید فیزیک معماری را به یک ابر فضایی منتقل کنیم. آنچه می‌بینیم ماده‌ای در حال تغییر است، نه یک بنای پایدار.

چه چیزی ابر را به شکل ستون درمی‌آورد؟

تابش ستاره‌های جوان و پرجرم، بخش‌های کم‌چگال‌تر ابر را فرسایش می‌دهد و مادهٔ چگال‌تر و ناحیهٔ پشت آن بیشتر باقی می‌مانند. نور فرابنفش سطح گاز را گرم و یونیده می‌کند؛ گاز گرم از سطح جدا می‌شود. این فرایند «تبخیر نوری» نام دارد. بادهای ستاره‌ای نیز در این محیط نقش دارند.

می‌توان آن را با ماده‌ای تصور کرد که از یک طرف در معرض فرسایش قرار گرفته و بعضی تکه‌های مقاوم‌ترش از مادهٔ پشت خود محافظت می‌کنند. این فقط تشبیه شکل است؛ ستون فضایی با آب باران تراشیده نمی‌شود. در سحابی، نور و گاز و چگالی تعیین‌کننده‌اند. بادهای مؤثر هم متعلق به ستاره‌های همان محیط‌اند، نه باد خورشیدی خورشید ما.

این تابش دو پیامد هم‌زمان دارد. می‌تواند ماده را فشرده کند، اما می‌تواند ذخیرهٔ گازیِ پیرامون یک ستارهٔ در حال رشد را نیز کاهش دهد. از دیدن یک ستارهٔ جوان کنار لبهٔ درخشان ابر نمی‌توان نتیجه گرفت که حتماً تابش همسایه تولد آن را آغاز کرده است. باید ترتیب زمانی و شرایط گاز را هم دانست.

ستون‌ها بنابراین هم محل بخشی از ستاره‌سازی‌اند و هم ساختارهایی در حال از دست دادن ماده. دوربین این رقابت را در یک لحظه ثبت می‌کند. زیبایی لبهٔ روشن دقیقاً می‌تواند نشانهٔ فرسایش چیزی باشد که در پشت آن تیره دیده می‌شود.

فاصله و اندازه چرا یک عدد کاملاً ثابت ندارند؟

ستون‌های آفرینش حدود ۶۵۰۰ سال نوری از ما فاصله دارند و طولشان در مقیاس چند سال نوری است. صفحهٔ دادهٔ نمای NIRCam فاصلهٔ ۶۵۰۰ سال نوری را می‌دهد؛ بعضی معرفی‌های هابل و ESO عدد گرد‌شدهٔ ۷۰۰۰ سال نوری را به کار می‌برند. این دو عدد را نباید خودسرانه به صورت یک خطای اندازه‌گیری اعلام‌شده بازنویسی کرد.

اندازه هم به این بستگی دارد که کدام بخش ستون و چه بازسازی‌ای را اندازه می‌گیریم. ESO در ۲۰۱۵ طول ستون چپ را از سر تا پایین حدود ۴ سال نوری برآورد کرد. برای استفادهٔ عمومی، «چند سال نوری» از یک طول دقیقِ بی‌قید بهتر است. این ابعاد بزرگ به معنی آسان بودن دیدن ساختار از زمین نیست؛ فاصله و کنتراست نیز مهم‌اند.

عکس دوبعدی عمق را مستقیماً نشان نمی‌دهد. پژوهش طیف‌سنجی با ابزار MUSE به بازسازی جهت و موقعیت ستون‌ها کمک کرده است. فیلم سه‌بعدی معرفی‌شدهٔ ناسا در ۲۰۲۴ نیز مدل‌سازی مبتنی بر داده است؛ دوربینی میان ستون‌ها پرواز نکرده. دیدن یک حرکت نرم در فیلم، به‌خودی‌خود آن را به مشاهدهٔ مستقیم از همهٔ زاویه‌ها تبدیل نمی‌کند.

از کجا می‌دانیم در ستون‌ها ستاره شکل می‌گیرد؟

شواهد ستاره‌سازی از رصد منابع جوان درون و نزدیک ستون‌ها و نشانه‌های خروج ماده می‌آیند، نه فقط از نام تصویر. بعضی برآمدگی‌های کوچکِ چگال، «گوی‌های گازی در حال تبخیر» نامیده می‌شوند؛ کوته‌نوشت انگلیسی آن‌ها EGG است. این گوی‌ها در برابر فرسایش محیط بیشتر دوام آورده‌اند، اما هر گوی الزاماً یک ستاره در خود ندارد.

گزارش رصد فروسرخ با تلسکوپ بسیار بزرگ در ۲۰۰۱، در ۱۱ مورد از ۷۳ گوی بررسی‌شده نشانهٔ ستارهٔ همراه پیدا کرد. این عدد نتیجهٔ یک نمونهٔ تاریخی است، نه شمار فعلی همهٔ ستاره‌های ستون‌ها. نبود یک آشکارسازی هم همیشه به معنی نبود ستاره نیست؛ غبار می‌تواند جلوی دید را بگیرد و هم‌راستایی اتفاقی منابع نیز باید بررسی شود.

در تصویر فروسرخ نزدیک وب، بعضی منابع جوان روشن‌تر دیده می‌شوند. رگه‌های سرخ موج‌دار نیز می‌توانند به فوران ماده و شوک‌های مربوط به ستاره‌های در حال شکل‌گیری ارتباط داشته باشند. بااین‌حال هر لکهٔ سرخ یک ستاره نیست؛ رنگ، شکل و جای لکه همراه دادهٔ طول موج تفسیر می‌شوند.

پس کشف ستاره‌های جوان را نباید با جیمز وب آغاز کرد. وب جزئیات و منابع بیشتری آشکار می‌کند، اما رصدهای فروسرخ پیشین هم شواهد ستاره‌سازی داشتند. پرسش بازتر این است که چه سهمی از این پیدایش پیش از فرسایش محیط آغاز شده و چه سهمی ممکن است از تأثیر ستاره‌های همسایه آمده باشد.

هابل چه چیزی را مشهور کرد و رنگ‌هایش چه می‌گویند؟

تصویر هابل در ۱۹۹۵ ستون‌های آفرینش را مشهور کرد؛ شهرت عکس با نخستین کشف ساختار یکی نیست. تصویر آن دوره با دوربین WFPC2 ثبت شد و نام جف هستر و پل اسکوئن در اعتبارهای برنامه آمده است. انتساب یک سال کشف به ستون‌ها، بدون تعیین اینکه منظور نخستین عکس، شرح یا شناسایی ساختار است، می‌تواند گمراه‌کننده باشد.

هابل در ۲۰۱۴ با دوربین WFC3 نماهای تازهٔ مرئی و فروسرخ گرفت. تصویر جدید در ژانویهٔ ۲۰۱۵ منتشر شد. این تفاوتِ کوچک میان زمان داده‌برداری و انتشار وقتی اهمیت دارد که عکس را مقایسه یا به یک رویداد نسبت می‌دهیم. تصویر زیر نمای مشهور ۱۹۹۵ نیست.

ستون‌های آفرینش در نمای مرئی هابل با گاز درخشان پیرامون غبار تیره
ستون‌های آفرینش در نمای مرئی هابل با گاز درخشان پیرامون غبار تیره NASA, ESA, and the Hubble Heritage Team (STScI/AURA) / Wikimedia Commons · Public domain

نمای مرئی هابل؛ دادهٔ ۲۰۱۴، انتشار ژانویهٔ ۲۰۱۵. اعتبار: NASA، ESA و Hubble Heritage Team ‏(STScI/AURA)؛ مالکیت عمومی.

رنگ این نما از نگاشت دادهٔ فیلترها می‌آید: اکسیژن با آبی، گوگرد با قرمز و هیدروژن و نیتروژن با سبز نمایش داده شده‌اند. این کلید رنگ برای همان نماست و نباید بی‌تغییر به هر عکس نجومی تعمیمش داد. پردازشگر با رنگ‌های دیدنی، اختلاف‌هایی در داده را برای چشم ما قابل‌خواندن می‌کند.

بنابراین «واقعی یا مصنوعی؟» پرسش کاملی نیست. نور واقعاً اندازه‌گیری شده، اما رنگ نمایش انتخاب شده است. مسئله این است که بدانیم کدام ویژگی داده با کدام رنگ نشان داده می‌شود. دیدن چنین تصویری با نگاه کردن از پشت چشمی تلسکوپ یک تجربهٔ یکسان نیست.

دو چشم فروسرخ وب چرا دو منظره می‌سازند؟

NIRCam و MIRI دو بخش متفاوت فروسرخ را می‌سنجند و به همین دلیل نمای یکسانی از ستون‌ها نمی‌سازند. دادهٔ هر دو نمای انتخاب‌شده در ۱۴ اوت ۲۰۲۲ ثبت شد؛ تصویر NIRCam در ۱۹ اکتبر و تصویر MIRI در ۲۸ اکتبر همان سال به انتشار رسید. اختلاف منظره از عوض شدن ناگهانی سحابی نمی‌آید.

در فروسرخ نزدیکِ NIRCam، غبار در بعضی بخش‌ها کمتر جلوی نور را می‌گیرد و ستاره‌ها آشکارتر می‌شوند. «کمتر پوشاننده» با «کاملاً شفاف» فرق دارد. ابر همچنان می‌تواند نور را بپوشاند و حتی این نمای وب پنجره‌ای بی‌مانع به تمام پس‌زمینهٔ کیهان نیست.

نمای فروسرخ نزدیک ستون‌های آفرینش با NIRCam و ستاره‌های فراوان
نمای فروسرخ نزدیک ستون‌های آفرینش با NIRCam و ستاره‌های فراوان SCIENCE: NASA, ESA, CSA, STScI; IMAGE PROCESSING: Joseph DePasquale (STScI), Anton M. Koekemoer (STScI), Alyssa Pagan (STScI) / Wikimedia Commons · Public domain

NIRCam جیمز وب؛ اعتبار علمی NASA، ESA، CSA و STScI؛ پردازش Joseph DePasquale، Anton M. Koekemoer و Alyssa Pagan ‏(STScI)، مالکیت عمومی.

MIRI به فروسرخ میانی نگاه می‌کند؛ در این نما غبار برجسته‌تر است و بیشتر ستاره‌ها در طول موج‌های انتخاب‌شده نور کمتری دارند. نبود یک ستاره در تصویر MIRI گزارش مرگ آن ستاره نیست. ابزاری که برای آشکار کردن غبار مناسب است الزاماً پرستاره‌ترین قاب را نمی‌سازد.

نمای فروسرخ میانی ستون‌های آفرینش با MIRI و ساختار برجستهٔ غبار
نمای فروسرخ میانی ستون‌های آفرینش با MIRI و ساختار برجستهٔ غبار NASA, ESA, CSA, STScI, J. DePasquale (STScI), A. Pagan (STScI) / Wikimedia Commons · CC BY 4.0

MIRI جیمز وب؛ اعتبار NASA، ESA، CSA، STScI، J. DePasquale و A. Pagan ‏(STScI)؛ مجوز CC BY 4.0.

نماچه چیزی برجسته‌تر می‌شود؟چه سوءبرداشتی باید کنار برود؟
هابل، مرئیگاز درخشان و شکل تاریک غباررنگ نمایش دقیقاً رنگ دید چشم نیست
وب، فروسرخ نزدیکستاره‌ها و بعضی منابع جوانهمهٔ غبار شفاف نشده است
وب، فروسرخ میانیغبار و ساختارهای آنکم بودن ستاره‌ها یعنی نابودی آن‌ها نیست

این سه تصویر رقیب هم نیستند. مثل خواندن یک منظره با چند پرسش‌اند: گاز کجا می‌درخشد، چه منبعی پشت بخشی از غبار دیده می‌شود و خود غبار چه ساختاری دارد؟ تصویر علمی زمانی مفیدتر می‌شود که تفاوت ابزار را هم بخشی از داستان بدانیم.

آیا ستون‌ها قبلاً نابود شده‌اند؟

نابودی قطعی ستون‌های آفرینش با شواهد این پژوهش اثبات نشده است. خبر اسپیتزر در ۲۰۰۷ از غبار داغ و احتمال یک انفجار ابرنواختری سخن گفت و فرضیهٔ رسیدن موج ویرانگر به ستون‌ها را مطرح کرد. زبان آن خبر احتمالی بود. تبدیل «ممکن است» به «حتماً اتفاق افتاده» نتیجه‌ای اضافه بر شاهد است.

تأخیر نور واقعی است: اگر فاصله را حدود ۶۵۰۰ سال نوری بگیریم، نوری که دریافت می‌کنیم تقریباً ۶۵۰۰ سال در راه بوده است. سال نوری واحد فاصله است؛ زمان سفر نور از تعریف آن به دست می‌آید. عکس منتشرشده در ۲۰۲۲، دریافت تازهٔ نور در نزدیکی زمین را نشان می‌دهد، نه تصویری هم‌زمان با وضعیت محل.

اما این تأخیر به‌تنهایی هیچ انفجاری را ثابت نمی‌کند. عکس تازهٔ وب نیز صرفاً چون تازه است، فرضیهٔ یک رویدادِ هنوزندیده را رد نمی‌کند. برای داوری دربارهٔ آن فرضیه باید شواهد فیزیکی انفجار و اثر احتمالی آن را بررسی کرد؛ تاریخ فایل کافی نیست.

از سوی دیگر، فرسایش آرام ستون‌ها با نابودی ناگهانی بر اثر ابرنواختر دو ادعای متفاوت‌اند. مدل ESO در ۲۰۱۵ با فرض ادامهٔ شرایط، دوام احتمالی در مقیاس حدود ۳ میلیون سال را برآورد کرد. این زمان‌بندی موعد تضمین‌شده نیست. می‌توان گفت ستون‌ها تغییر می‌کنند و ماده از دست می‌دهند، بدون اینکه روز پایانشان را بدانیم.

از ایران چه چیزی را می‌توان دید؟

از ایران هدف واقع‌بینانهٔ نخست، خوشه و سحابی عقاب است؛ تشخیص جزئیات ستون‌های آفرینش کار دشوارتری است. آسمان تاریک و شرایط مناسب به دیدن سحابی کمک می‌کنند، اما رفتن به مرنجاب یا اطراف کرمان به‌خودی‌خود تصویر هابل را پشت چشمی تلسکوپ ظاهر نمی‌کند.

خوشهٔ ستاره‌ای و مه کم‌نور سحابی را باید از رگه‌های تیرهٔ درون آن جدا کرد. ستون‌ها ساختاری با کنتراست دشوار در یک زمینهٔ سحابی‌اند. بزرگی واقعی آن‌ها در فضا، دلیل کافی برای دیده شدن واضح از زمین نیست. بزرگ‌نمایی بیشتر هم به‌تنهایی نور و کنتراست لازم را فراهم نمی‌کند.

توصیهٔ رصدی ناسا، دیدن مجموعهٔ میزبان با تلسکوپ کوچک و نیاز به تلسکوپ بزرگ و شرایط بسیار مناسب برای خود ستون‌ها را از هم جدا می‌کند. عکاسی با گردآوری نور و پردازش داده می‌تواند جزئیات دیگری نشان دهد. بهتر است پیش از مقایسه با عکس فضایی، روشن کنید دنبال دیدن کدام بخش مجموعه هستید.

پرسش‌های رایج

  1. آیا ستون‌های آفرینش همان سحابی عقاب‌اند؟

    ستون‌های آفرینش فقط بخشی از سحابی عقاب‌اند. مجموعهٔ میزبان را معمولاً مسیه ۱۶ می‌نامند و خوشهٔ ستاره‌ای همراه آن نیز در همین نام‌گذاری رایج قرار می‌گیرد. ستون‌ها از گاز مولکولی سرد و غبار ساخته شده‌اند. فاصلهٔ تقریبی آن‌ها در صفحهٔ دادهٔ نمای NIRCam حدود ۶۵۰۰ سال نوری آمده است؛ سحابی بزرگ‌تر از قاب مشهور ستون‌هاست.

  2. آیا هر برآمدگی ستون یک ستارهٔ نوزاد دارد؟

    هر برآمدگی چگال ستون‌های آفرینش الزاماً یک ستارهٔ نوزاد ندارد. گوی‌های گازی در حال تبخیر از مادهٔ مقاوم‌تر در برابر فرسایش پدیدار می‌شوند. در نمونهٔ رصدی گزارش‌شده در ۲۰۰۱، از ۷۳ گوی بررسی‌شده در ۱۱ مورد نشانهٔ ستارهٔ همراه پیدا شد. این نتیجه سرشماری امروز نیست و آشکار نشدن ستاره نیز همیشه نبود آن را ثابت نمی‌کند.

  3. چرا در عکس MIRI ستاره‌ها کمترند؟

    تصویر MIRI از ستون‌های آفرینش در فروسرخ میانی ثبت شده، جایی که غبار برجسته‌تر و بیشتر ستاره‌ها کم‌نورتر از نمای فروسرخ نزدیک‌اند. بنابراین غیبت یک ستاره در آن عکس به معنی نابودی ستاره نیست. NIRCam و MIRI ابزارهای مکمل‌اند؛ هر کدام پاسخ متفاوتی دربارهٔ منابع نور و ساختار مادهٔ سحابی می‌دهند.

  4. آیا رنگ عکس ستون‌ها همان رنگی است که چشم می‌بیند؟

    رنگ عکس‌های علمی ستون‌های آفرینش از نگاشت دادهٔ فیلترها به رنگ‌های دیدنی به دست می‌آید. در نمای مرئی جدید هابل، اکسیژن آبی، گوگرد قرمز و هیدروژن و نیتروژن سبز نمایش داده شده‌اند. تصاویر وب نیز نور فروسرخ را به رنگ تبدیل می‌کنند. اندازه‌گیری واقعی است، اما نمایش رنگ عین منظرهٔ چشم انسان نیست.

  5. آیا ستون‌های آفرینش قطعاً نابود شده‌اند؟

    نابودی قطعی ستون‌های آفرینش از خبر احتمالی اسپیتزر در ۲۰۰۷ یا از تأخیر نور نتیجه نمی‌شود. فاصلهٔ حدود ۶۵۰۰ سال نوری یعنی نور تقریباً ۶۵۰۰ سال در راه بوده، اما وقوع ابرنواختر را ثابت نمی‌کند. فرسایش تدریجی ستون‌ها شواهد خود را دارد؛ عکس تازهٔ وب هم به‌تنهایی دربارهٔ یک رویدادِ هنوزندیده حکم قطعی نمی‌دهد.

  6. چرا منابع اندازه و فاصلهٔ متفاوتی می‌دهند؟

    برای ستون‌های آفرینش منابع معرفی، فاصله‌هایی گرد‌شده مانند ۶۵۰۰ یا ۷۰۰۰ سال نوری می‌دهند. طول نیز به ستون انتخاب‌شده، ابتدا و انتهای اندازه‌گیری و بازسازی بستگی دارد؛ ESO در ۲۰۱۵ طول ستون چپ را حدود ۴ سال نوری برآورد کرد. این عددها را نباید اندازهٔ دقیق سه‌بعدی کل ساختار یا خطای اعلام‌شدهٔ یک اندازه‌گیری واحد دانست.

  7. آیا هابل ستون‌های آفرینش را کشف کرد؟

    تصویر هابل در ۱۹۹۵ ستون‌های آفرینش را مشهور کرد، اما شهرت یک عکس با نخستین کشف ساختار یکی نیست. برای تعیین کاشف باید سند نخستین مشاهده یا شرح و منظور از «کشف» روشن باشد. دوربین هابل منظره‌ای دقیق و اثرگذار عرضه کرد؛ این دستاورد را می‌توان بدون نسبت دادن عنوان کاشف به تلسکوپ توضیح داد.

  8. آیا ستون‌های آفرینش با تلسکوپ خانگی از ایران دیده می‌شوند؟

    برای رصد ستون‌های آفرینش از ایران، دیدن خوشه و سحابی عقاب را از تشخیص خود ستون‌ها جدا کنید. مجموعهٔ میزبان هدف تلسکوپ کوچک است، اما ستون‌ها به تلسکوپ بزرگ و شرایط بسیار مناسب نیاز دارند. آسمان تاریک کمک می‌کند، ولی بزرگی واقعی ستون‌ها در مقیاس چند سال نوری تضمین نمی‌کند جزئیاتشان پشت چشمی شبیه عکس فضایی دیده شود.

منابع

  1. Embryonic Stars Emerge from Interstellar Eggs · NASA/STScI · 1995-11-02
  2. Pillars of Creation Star in New Visualization · NASA · 2024-06-26
  3. Hubble Messier Catalog: Messier 16 · NASA · 2025-07-28
  4. Pillars of Creation (NIRCam Image) · NASA/STScI · 2022-10-19
  5. The Pillars of Creation Revealed in 3D · ESO · 2015-04-30
  6. The Eagle’s EGGs · ESO · 2001-12-20
  7. NASA’s Webb Takes Star-Filled Portrait · NASA/STScI · 2022-10-19
  8. New view of the Pillars of Creation — visible · ESA/Hubble · 2015-01-05
  9. Pillars of Creation (MIRI Image) · NASA/STScI · 2022-10-28
  10. Haunting Portrait · NASA/JPL · 2022-10-28
  11. Famous Space Pillars Feel the Heat of Star’s Explosion · Spitzer Science Center/Caltech · 2007-01-09

آخرین بازبینی:

فکت علمی

دانستنی‌ها

همهٔ فکت‌ها

تصویر روز ناسا

در تصویرهای روز

همه

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین