رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهستاره‌ها و سحابی‌هاجرم آسمانی

ابط‌الجوزا Betelgeuse

ابط‌الجوزا ابرغول سرخ و ستاره‌ای متغیر در صورت فلکی شکارچی است که با چشم دیده می‌شود؛ این ستاره در مسیر تحول به ابرنواختر قرار دارد، اما تاریخ انفجارش معلوم نیست.

ستاره متغیر
ESO/M. Montargès et al. / Wikimedia Commons · CC BY 4.0 · منبع تصویر

مشخصات

صورت فلکیشکارچی
نوع ستارهابرغول سرخ متغیر
شعاع (مدل جویس، ۲۰۲۰)حدود ۷۶۴ شعاع خورشید؛ خطا +۱۱۶ و −۶۲
فاصله (مدل جویس، ۲۰۲۰)۱۶۸ پارسک؛ خطا +۲۷ و −۱۵

از ویکی‌داده (CC0).

در آسمان زمستان، سه ستارهٔ کمربند شکارچی را پیدا کنید و بعد به ستارهٔ سرخ شانهٔ آن نگاه کنید. این نقطهٔ رنگی همان ابط‌الجوزا (Betelgeuse) است؛ ستاره‌ای که خبرهایش معمولاً از خود آن پرهیاهوترند. یک‌بار کم‌نورشدنش نشانهٔ انفجار معرفی می‌شود و بار دیگر پیدا‌شدن همدمش. راه فهم این خبرها، جداکردن چیزی است که واقعاً اندازه گرفته‌ایم از آینده‌ای که مدل‌ها برای درون ستاره پیش‌بینی می‌کنند.

به‌طور خلاصه

ابط‌الجوزا ابرغول سرخی در شکارچی است و برای دیدنش تلسکوپ لازم نیست. اندازه و فاصلهٔ آن به روش اندازه‌گیری و مدل وابسته‌اند. کم‌نورشدن بزرگ با بیرون‌ریزی ماده و تشکیل غبار توضیح داده می‌شود و موعد انفجار را تعیین نمی‌کند. شواهد همدم در گزارش‌های ۲۰۲۶ قوی‌تر شده‌اند، اما باید تاریخ و محدودیت هر نتیجه را حفظ کرد.

ابط‌الجوزا را چگونه در آسمان ایران پیدا کنیم؟

ابط‌الجوزا ستارهٔ سرخ شانهٔ شکارچی است و در شب‌های مناسب زمستان با چشم دیده می‌شود. کمربند سه‌ستاره‌ای این صورت فلکی راهنمای خوبی برای شروع است. ستارهٔ روشن آبی‌سفید در سوی دیگر پیکره، ریگل، مقایسهٔ رنگی جالبی فراهم می‌کند. جای دقیق و ساعت مناسب به شهر، تاریخ و ارتفاع شکارچی از افق بستگی دارد؛ یک ساعت ثابت برای همهٔ ایران جواب نمی‌دهد.

برای تشخیص رنگ، ستاره را وقتی بالاتر از افق است نگاه کنید. رنگ سرخ آن ویژگی خود ستاره است، ولی نور هنگام عبور از جو زمین نیز تغییر می‌کند. با چشم یک نقطه می‌بینید، نه سطحی پهن یا لکه‌های غبار را. نام «آلفا شکارچی» شناسهٔ ستاره است و نباید از آن نتیجه گرفت که ابط‌الجوزا همیشه پرنورترین ستارهٔ صورت فلکی است؛ روشنایی این ستاره تغییر می‌کند.

ابرغول سرخ بودن یعنی چه؟

ابرغول سرخ ستاره‌ای تحول‌یافته با لایه‌های بیرونی بسیار گسترده است. سرخی ابط‌الجوزا به دمای نسبتاً پایین لایهٔ تابش‌کنندهٔ آن در مقایسه با ستاره‌های آبی مربوط است؛ این سرخی به معنی کوچک یا کم‌توان‌بودن ستاره نیست. سطح گسترده می‌تواند در مجموع نور فراوانی تولید کند. همچنین «سطح» در اینجا پوستهٔ جامدی مانند سطح زمین نیست، بلکه ناحیه‌ای از گاز است که تابش از آن به ما می‌رسد.

در مدل‌سازی جویس و همکاران در سال ۲۰۲۰، شعاع حدود ۷۶۴ برابر شعاع خورشید به دست آمد، با دامنهٔ خطای نامتقارن قابل توجه. این یک برآورد مشخص از ترکیب مدل تحول، تپش و شبیه‌سازی است؛ حکم نهایی دربارهٔ تمام لایه‌های جو نیست. تصویرهای طول موج‌های گوناگون ممکن است مرزهای متفاوتی را نشان دهند. از یک تصویر بزرگ و رنگی نیز نمی‌توان رتبهٔ «بزرگ‌ترین ستارهٔ جهان» را استخراج کرد.

چرا برای فاصله و شعاع عددهای متفاوت می‌بینیم؟

فاصله و شعاع ابط‌الجوزا به روش برآورد وابسته‌اند و عددهای منتشرشده لزوماً یک اندازه‌گیری واحد را گزارش نمی‌کنند. برای نمونه، مدل جویس و همکاران فاصله را حدود ۱۶۸ پارسک، با خطای مثبت ۲۷ و منفی ۱۵ پارسک، برآورد کرد؛ در خبر ناسا در ژانویهٔ ۲۰۲۶ عدد گرد‌شدهٔ حدود ۶۵۰ سال نوری به کار رفته است. این دو را نباید بدون توضیح روش در یک «عدد دقیق تازه» ادغام کرد.

برای رسیدن از پهنای تصویر به اندازهٔ واقعی، فاصله لازم است. اگر قطر زاویه‌ای را یکسان بگیریم ولی فاصله را بزرگ‌تر برآورد کنیم، شعاع فیزیکی هم بزرگ‌تر می‌شود. افزون بر آن، جو گسترده و طول موج رصد روی تعریف مرز تابش اثر دارند. بنابراین عددی مانند «شعاع چند برابر خورشید» باید همراه روش و عدم‌قطعیت خوانده شود؛ زیادبودن رقم‌های اعشار، مشکل تعریف مرز ستاره را حل نمی‌کند.

کم‌نورشدن بزرگ، علامت انفجار بود؟

کم‌نورشدن بزرگِ زمستان ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۰ به‌خودی‌خود نشانهٔ انفجار هسته نبود. رصدهای چندطولی‌موجی با بیرون‌ریزی ماده، سردشدن آن و تشکیل غباری سازگارند که بخشی از نور ستاره را از دید ما پوشاند. این سناریو تغییر در جو و پیرامون ستاره را توضیح می‌دهد؛ برای نتیجه‌گیری دربارهٔ فروریزش هسته، شاهد دیگری لازم است.

دو تصویر مقایسه‌ای از ابط‌الجوزا که تغییر روشنایی و شکل ظاهری آن را نشان می‌دهند
دو تصویر مقایسه‌ای از ابط‌الجوزا که تغییر روشنایی و شکل ظاهری آن را نشان می‌دهند ESO/M. Montargès et al. / Wikimedia Commons · CC BY 4.0

مقایسهٔ تصاویر ابط‌الجوزا با ابزار SPHERE؛ تغییر روشنایی توزیع نور را می‌بینیم، نه اندازه‌گیری کوچک‌شدن کل ستاره. اعتبار: ESO/M. Montargès et al.؛ مجوز CC BY 4.0.

در خبرهای این رویداد، باید گزارش مقدماتی را از نتیجهٔ پژوهش بعدی جدا کرد. تصویری که بخشی از قرص را تاریک نشان می‌دهد به معنی ناپدیدشدن همان بخش از جرم ستاره نیست. پوشیده‌شدن نور، سردشدن لایه‌ها و تغییر شکل ظاهری می‌توانند هم‌زمان رخ دهند. همین تفاوت ساده، جلوی تعبیر هر افت روشنایی به «آخرین نفس ستاره» را می‌گیرد.

شواهد همدم ابط‌الجوزا تا کجا رسیده است؟

شواهد همدم در چند مرحله تقویت شده‌اند و همهٔ خبرها درجهٔ قطعیت یکسانی ندارند. ناسا در ۲۳ ژوئیهٔ ۲۰۲۵ تصویربرداری با جمنای شمالی را گزارش کرد، ولی مقالهٔ مرتبط از تشخیص «محتمل» سخن می‌گفت. گزارش ژانویهٔ ۲۰۲۶ هابل نیز اثر طیفی دنبالهٔ گاز را بررسی می‌کرد؛ دیدن اثر بر گاز با ثبت مستقیم نور خود همدم فرق دارد.

ESO در ۲۸ ژوئیهٔ ۲۰۲۶ تصویر SPHERE را قوی‌ترین شاهد تا آن تاریخ معرفی کرد. رصد در دسامبر ۲۰۲۴ انجام شده بود؛ سال انتشار خبر، سال گرفتن تصویر نیست. همان گزارش جرم همدم را حدود دو تا سه برابر خورشید برآورد کرد و برای قطعیت بیشتر، رصد دوباره در سوی دیگر مدار را لازم دانست. این شیوهٔ بیان، قوت شاهد را حفظ می‌کند و محدودیتش را هم پنهان نمی‌کند. تشخیص چنین همدمی کنار ابرغول درخشان، کار تلسکوپ خانگی نیست.

ابط‌الجوزا چه زمانی منفجر می‌شود؟

برای انفجار ابط‌الجوزا تاریخ تقویمی قابل اعتمادی نداریم. انتظار پایان ابرنواختری از شناخت تحول ستاره‌های پرجرم می‌آید، اما تعیین مرحلهٔ دقیق درون ستاره به مدل و داده وابسته است. برای نمونه، مدل سال ۲۰۲۰ جویس و همکاران آن را در مرحلهٔ هلیوم‌سوزی هسته قرار می‌داد. نتیجهٔ یک مدل را نمی‌توان به وعدهٔ انفجار در امسال یا عمر ما تبدیل کرد.

نوری که می‌بینیم مربوط به گذشتهٔ ستاره است، چون رسیدن نور زمان می‌برد. اما این واقعیت اجازه نمی‌دهد بگوییم ستاره «حتماً همین حالا منفجر شده و خبرش نرسیده». ممکن‌بودن یک سناریو با داشتن شاهد برای آن فرق دارد. خبر همدم، کم‌نورشدن یا تصویر تازه، هرکدام باید بر اساس همان چیزی تفسیر شوند که اندازه می‌گیرند؛ هیچ‌یک شمارش معکوس آماده‌ای برای انفجار نیستند.

پرسش‌های رایج

  1. ابط‌الجوزا با چشم دیده می‌شود؟

    ابط‌الجوزا در شب مناسب از ایران با چشم دیده می‌شود و برای شناسایی آن به تلسکوپ نیاز نیست. ستارهٔ سرخ شانهٔ شکارچی را با کمک کمربند سه‌ستاره‌ای پیدا کنید. زمان مناسب به شهر و تاریخ بستگی دارد. چشم فقط نقطهٔ نورانی را می‌بیند؛ قرص ستاره، غبار پیرامون و همدم احتمالی آن هدف رصد معمول با چشم نیستند.

  2. ابط‌الجوزا کی منفجر می‌شود؟

    برای ابط‌الجوزا موعد تقویمی انفجار معلوم نیست. این ابرغول سرخ در مسیر تحول ستاره‌ای به پایان ابرنواختری قرار دارد، اما مرحلهٔ درونی و زمان باقی‌مانده از مدل‌ها استنباط می‌شوند. افت نور یک شب یا کشف همدم، تاریخ انفجار را مشخص نمی‌کند. ادعای «امسال» یا «فردا» بدون شاهد مستقل، فراتر از دانسته‌های فعلی است.

  3. آیا ابط‌الجوزا منفجر شده و نورش هنوز نرسیده است؟

    نور ابط‌الجوزا با تأخیر به زمین می‌رسد و ما گذشتهٔ آن را می‌بینیم، اما از این تأخیر نمی‌توان وقوع انفجار را نتیجه گرفت. برای گفتن اینکه ستاره منفجر شده، شاهد رصدی لازم است. جملهٔ «شاید نورش هنوز نرسیده باشد» فقط یک امکان منطقی را مطرح می‌کند؛ آن را نباید خبر علمی تأییدشده یا پیش‌بینی زمانی معرفی کرد.

  4. چرا ابط‌الجوزا در سال ۲۰۲۰ کم‌نور شد؟

    کم‌نورشدن بزرگ ابط‌الجوزا با بیرون‌ریزی ماده، سردشدن گاز و تشکیل غبار پوشاننده توضیح داده می‌شود. داده‌های چندطولی‌موجی برای جداکردن تغییر خود ستاره از پوشیده‌شدن نور اهمیت داشتند. این رویدادِ جوی و سطحی، به‌تنهایی شاهد فروپاشی هسته نبود. بنابراین تاریک‌شدن بخشی از تصویر را نباید به کوچک‌شدن کل ستاره یا نزدیک‌بودن قطعی انفجار تعبیر کرد.

  5. فاصلهٔ ابط‌الجوزا دقیقاً چقدر است؟

    فاصلهٔ ابط‌الجوزا یک عدد بی‌خطا نیست و به روش اندازه‌گیری و مدل وابسته است. مدل جویس و همکاران در سال ۲۰۲۰ حدود ۱۶۸ پارسک با عدم‌قطعیت نامتقارن به دست داد، در حالی که ناسا در خبر ژانویهٔ ۲۰۲۶ از حدود ۶۵۰ سال نوری استفاده کرد. برای مقایسه، روش و خطا را بخوانید؛ عدد خبر لزوماً اندازه‌گیری تازه نیست.

  6. آیا همدم ابط‌الجوزا قطعی کشف شده است؟

    برای همدم ابط‌الجوزا شواهد قوی وجود دارد، اما عبارت هر گزارش باید با تاریخ و محدودیت آن خوانده شود. تشخیص سال ۲۰۲۵ محتمل توصیف شد؛ ESO در ژوئیهٔ ۲۰۲۶ شاهد تصویری قوی‌تری ارائه کرد و همچنان رصد دوباره را برای قطعیت بیشتر خواست. همچنین ثبت مستقیم نور همدم با مشاهدهٔ دنبالهٔ گاز ناشی از حضور آن یکسان نیست.

منابع

  1. Hubble Helps Detect Wake of Betelgeuse’s Elusive Companion · NASA · 2026-01-05
  2. Standing on the shoulders of giants · Joyce et al. · 2020
  3. Strongest evidence yet that Betelgeuse has a companion · ESO · 2026-07-28
  4. The Great Dimming of Betelgeuse · NASA NTRS / Dupree et al. · 2022
  5. Betelgeuse’s mysterious dimming is due to a traumatic outburst · NASA
  6. NASA Scientist Finds Predicted Companion Star to Betelgeuse · NASA · 2025-07-23
  7. Betelgeuse companion wake · Dupree et al. · 2026-01-01

آخرین بازبینی:

فکت علمی

دانستنی‌ها

همهٔ فکت‌ها

اخبار نجوم

در خبرها

تصویر روز ناسا

در تصویرهای روز

همه

در همان خبرها

مدخل‌هایی که با ابط‌الجوزا در یک خبر آمده‌اند.

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از ابط‌الجوزا گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین