رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهستاره‌ها و سحابی‌هاجرم آسمانی

غول سرخ Red giant

غول سرخ ستاره‌ای تحول‌یافته با لایه‌های بیرونی منبسط و سطح نسبتاً سرد است که پس از پایان هیدروژن مرکزی پدید می‌آید؛ خورشید نیز در آینده به این مرحله می‌رسد.

ارکتوروس
Mikulski Archive for Space Telescopes (MAST), STScI, and NASA / Wikimedia Commons · Public domain · منبع تصویر

چطور ممکن است سطح یک ستاره سردتر شود، اما نور بیشتری به فضا بفرستد؟ پاسخ در اندازهٔ سطح تابنده پنهان است. یک غول سرخ می‌تواند از هر تکهٔ سطحش انرژی کمتری بتاباند، اما آن‌قدر سطح بیشتری داشته باشد که مجموع تابش بالا برود. در آسمان، سردتر شدن همیشه به معنای خاموش‌تر شدن نیست؛ پیش از نتیجه‌گیری، باید بپرسیم چه چیزی را اندازه گرفته‌ایم.

به‌طور خلاصه

غول سرخ مرحله‌ای از تحول ستاره است که در آن پوشش بیرونی بسیار منبسط می‌شود. سطح ستاره سردتر می‌شود، در حالی که هسته می‌تواند داغ‌تر شود. پایان هیدروژن مرکزی به معنای پایان همهٔ همجوشی نیست و ابتدا هیدروژن در پوسته‌ای پیرامون هسته واکنش می‌دهد. غول سرخ با کوتولهٔ سرخ و ابرغول سرخ تفاوت دارد و همهٔ آن‌ها به ابرنواختر ختم نمی‌شوند.

چرا ستارهٔ سردتر می‌تواند پرنورتر باشد؟

درخشندگی کل ستاره به دمای سطح و اندازهٔ سطح تابنده هر دو وابسته است. با انبساط پوشش، دمای سطح پایین می‌آید، اما مساحت بزرگ‌تر می‌تواند کاهش تابش در واحد سطح را جبران کند. برای همین وصف «سردتر» باید همراه توضیح باشد: از سطح حرف می‌زنیم، نه از تمام مادهٔ ستاره و به‌ویژه نه از هستهٔ آن.

رنگ غول سرخ هم الزاماً قرمز تند یک چراغ هشدار نیست. در رصد معمول ممکن است نارنجی یا نارنجی‌سرخ دیده شود. از رنگ یک عکس به‌تنهایی نمی‌توان دما یا مرحلهٔ تحول ستاره را تعیین کرد.

همچنین روشنایی ظاهری با درخشندگی کل تفاوت دارد. ستاره‌ای ذاتاً پرنور ممکن است به سبب فاصلهٔ زیاد، کم‌نور دیده شود. وقتی دربارهٔ بزرگ‌تر و پرنورتر شدن یک ستاره در مسیر تحولش حرف می‌زنیم، تغییر خود ستاره را دنبال می‌کنیم، نه صرفاً ظاهر آن را در آسمان زمین.

پس از پایان هیدروژن هسته چه رخ می‌دهد؟

پس از مصرف هیدروژن مرکزی، هستهٔ هلیومی منقبض و گرم می‌شود و هیدروژن در پوسته‌ای پیرامون آن همجوشی می‌کند. پوشش بیرونی ستاره در این بازتنظیم منبسط می‌شود و سطحش سردتر می‌شود. پس در آغاز این مسیر، هسته و پوشش رفتار یکسانی ندارند: یکی جمع‌تر و داغ‌تر می‌شود و دیگری گسترده‌تر و سردتر.

واژهٔ «سوختن» در شرح ستاره به واکنش هسته‌ای اشاره دارد، نه شعله‌ای شیمیایی که از اکسیژن هوا استفاده می‌کند. همین تفاوت اجازه می‌دهد ستاره در فضای بیرون از جو زمین بتابد. در غول سرخ، مسئله این نیست که ستاره آتش کم آورده؛ محل و نوع واکنش‌ها و تعادل ساختار درونی تغییر می‌کند.

به همین دلیل جملهٔ «سوخت ستاره تمام شد» اگر بی‌توضیح بماند، گمراه‌کننده است. هیدروژن در مرکز کاهش یافته، اما هیدروژن بیرون هسته می‌تواند همچنان واکنش دهد. مادهٔ موجود در ستاره، جایی که واکنش رخ می‌دهد و شرایط لازم برای آغاز واکنش تازه، سه موضوع جدا هستند. ترتیب آن‌ها برای فهم مرحلهٔ بعد مهم است.

آیا هلیوم از همان ابتدا همجوشی می‌کند؟

همجوشی هلیوم لزوماً هم‌زمان با شروع غول سرخ آغاز نمی‌شود. هسته باید به شرایط مناسب برسد؛ بنابراین مرحلهٔ هستهٔ هلیومی و پوستهٔ هیدروژنی را نباید از روایت حذف کرد. در ادامهٔ تحول، هلیوم می‌تواند به کربن و فرآورده‌های بعدی تبدیل شود و ساختار ستاره دوباره تغییر کند.

در ستاره‌های کم‌جرم، آغاز همجوشی هلیوم می‌تواند به صورت «شعلهٔ هلیومی» رخ دهد. نام پرهیجان آن نباید تصویر انفجار و متلاشی‌شدن آشکار تمام ستاره را در ذهن بسازد. رویداد در هسته رخ می‌دهد و ستاره پس از بازتنظیم، مرحلهٔ دیگری از تحول را طی می‌کند. این همان انفجار پایانی ابرنواختر نیست.

پس هر ستاره‌ای که در یک ناحیهٔ سرخ و پرنور نمودار ستاره‌ها دیده می‌شود، الزاماً در یک لحظهٔ دقیقاً یکسان از زندگی نیست. برای توصیف علمی، هم رنگ و درخشندگی و هم ساختار و واکنش‌های درونی اهمیت دارند.

غول سرخ با کوتوله و ابرغول چه فرقی دارد؟

غول سرخ ستاره‌ای تحول‌یافته است، ولی کوتولهٔ سرخ ستاره‌ای کم‌جرم در رشتهٔ اصلی است. شباهت رنگ، این دو را به یک مرحلهٔ زندگی تبدیل نمی‌کند. کوتولهٔ سرخ را نباید یک غول سرخ کوچک‌شده یا بقایای جمع‌شدهٔ آن دانست؛ موقعیت آن‌ها در مسیر تحول متفاوت است.

ابرغول سرخ به ستاره‌های پرجرم‌تری مربوط می‌شود و آن را هم نباید با آیندهٔ خورشید هم‌رده کرد. ابط‌الجوزا نمونهٔ ابرغول سرخ است. اگر یک تصویر شبیه‌سازی از ابرغول را برای شرح غول معمولی به کار ببریم، تفاوت‌های مهم اندازه، ساختار و سرنوشت را در پس یک نام شبیه پنهان می‌کنیم.

برای رصد یک نمونهٔ مناسب، سماک رامح یا آرکتوروس (Arcturus) انتخاب روشنی است. این ستاره در معرفی انواع ستاره‌های ناسا در گروه غول‌های سرخ قرار می‌گیرد. شناخت نام یک نمونه کمک می‌کند مفهوم از نمودار به آسمان بیاید، بدون آنکه ادعا کنیم از پشت ابزار کوچک می‌توان جزئیات سطح آن را دید.

تصویر نوری سماک رامح، نمونه‌ای از غول سرخ
تصویر نوری سماک رامح، نمونه‌ای از غول سرخ Mikulski Archive for Space Telescopes (MAST), STScI, and NASA / Wikimedia Commons · Public domain

سماک رامح نمونه‌ای از غول سرخ است؛ این تصویر نوری نمای سطح تفکیک‌شدهٔ ستاره یا مقیاس واقعی اندازهٔ آن نیست.

خورشید چه زمانی غول سرخ می‌شود؟

خورشید در حدود پنج میلیارد سال دیگر به مرحلهٔ غول سرخ می‌رسد؛ این یک تقریب آموزشی است، نه موعد تقویمی دقیق. ناسا در صفحهٔ آموزشی سن خورشید، با به‌روزرسانی ۳۱ ژوئیهٔ ۲۰۲۶، این مقیاس زمانی را بیان می‌کند. تغییرهای آینده یک رویداد تک‌لحظه‌ای نیستند که با رسیدن یک تاریخ ناگهان شروع و تمام شوند.

در مدل آیندهٔ خورشید، عطارد و زهره بلعیده می‌شوند. سرنوشت مدار زمین به تحول خورشید و از دست رفتن جرم آن وابسته است. با این حال، باقی ماندن احتمالی زمین بیرون پوشش خورشید، معادل قابل‌زیست ماندنش نیست. پرسش «آیا سیاره بلعیده می‌شود؟» با «آیا شرایط کنونی زندگی باقی می‌ماند؟» پاسخ و معیار یکسان ندارد.

برای اندازهٔ آیندهٔ خورشید هم باید مرحله و مدل مشخص باشد. یک ضریب شعاع بدون این زمینه می‌تواند دقتی ظاهری بسازد. برای فهم اصل داستان، کافی است انبساط پوشش، تغییر تابش و اتلاف جرم را در کنار هم ببینیم؛ عددی بی‌منبع از یک تصویر مقایسه‌ای، جای مدل تحول را نمی‌گیرد.

پس از این مرحله چه چیزی باقی می‌ماند؟

ستارهٔ خورشیدمانند در مراحل بعدی لایه‌های بیرونی را از دست می‌دهد و هستهٔ باقی‌مانده به کوتولهٔ سفید تبدیل می‌شود. گاز پراکنده می‌تواند سحابی سیاره‌نما بسازد؛ نام سحابی به معنای ساخته‌شدن سیاره در آن لحظه نیست. همچنین کوتولهٔ سفید را نباید با کوتولهٔ سرخِ رشتهٔ اصلی یکی گرفت.

مسیر ستاره به جرم و تحولش وابسته است. بنابراین عبارت «تمام غول‌ها سرانجام منفجر می‌شوند» درست نیست. اگر دربارهٔ سرنوشت یک ستاره می‌خوانید، نخست رده و جرم آن را روشن کنید. همین پرسش کوتاه، بسیاری از تصویرهای آمیختهٔ خورشید، ابط‌الجوزا و بقایای ابرنواختر را از هم جدا می‌کند.

پرسش‌های رایج

  1. آیا غول سرخ واقعاً سرد است؟

    سطح غول سرخ نسبت به مرحلهٔ پیشین ستاره سردتر است، اما این توصیف به معنای سرد شدن هسته نیست. هسته می‌تواند هنگام انقباض داغ‌تر شود و پوشش بیرونی هم‌زمان منبسط و سردتر شود. درس تحول ستاره‌ها در OpenStax جدایی رفتار هسته و پوشش را شرح می‌دهد؛ واژهٔ سردتر همواره نیازمند مرجع مقایسه است.

  2. آیا غول سرخ هیدروژن ندارد؟

    غول سرخ می‌تواند هنوز هیدروژن داشته باشد، حتی وقتی هیدروژن مرکزی‌اش مصرف شده است. در مرحلهٔ آغازین، هیدروژن در پوسته‌ای پیرامون هستهٔ هلیومی همجوشی می‌کند. تمام‌شدن هیدروژن هسته با تمام‌شدن همهٔ سوخت ستاره یکی نیست. شرح OpenStax دربارهٔ خروج از رشتهٔ اصلی ترتیب واکنش‌ها و تغییر ساختار را روشن می‌کند.

  3. آیا شعلهٔ هلیومی ستاره را منفجر می‌کند؟

    شعلهٔ هلیومی در برخی ستاره‌های کم‌جرم، آغاز سریع همجوشی هلیوم در هسته است؛ نباید آن را با متلاشی‌شدن آشکار ستاره در ابرنواختر یکی دانست. غول سرخ پس از بازتنظیم ساختار می‌تواند وارد مرحلهٔ دیگری شود. توضیح تحول بعدی ستاره‌ها در OpenStax زمینهٔ فیزیکی این نام و سرنوشت بعدی را ارائه می‌کند.

  4. آیا خورشید در پنج میلیارد سال دیگر زمین را می‌بلعد؟

    خورشید حدود پنج میلیارد سال دیگر غول سرخ می‌شود، ولی زمان تقریبی این مرحله پاسخ قطعی سرنوشت مدار زمین نیست. اتلاف جرم و تحول خورشید در نتیجه سهم دارند. بلعیده‌نشدن احتمالی هم به معنای حفظ شرایط قابل‌زیست نیست. واقعیت‌های خورشید در ناسا باید با این تفکیک میان مدار سیاره و شرایط سطح خوانده شود.

  5. آیا ابط‌الجوزا آیندهٔ خورشید را نشان می‌دهد؟

    ابط‌الجوزا ابرغول سرخ است و از نظر رده و مسیر تحول، نمونهٔ هم‌ردهٔ آیندهٔ خورشید نیست. خورشید به غول سرخ تبدیل می‌شود. رنگ نزدیک این نام‌ها تفاوت فیزیکی را از بین نمی‌برد. معرفی انواع ستاره‌ها در ناسا غول، ابرغول و ستاره‌های کم‌جرم‌تر را در زمینهٔ تحولشان از هم جدا می‌کند.

  6. آیا همهٔ غول‌های سرخ ابرنواختر می‌شوند؟

    همهٔ غول‌های سرخ به ابرنواختر پایان نمی‌یابند. ستارهٔ خورشیدمانند در مراحل بعدی جرم از دست می‌دهد و هسته‌اش به کوتولهٔ سفید تبدیل می‌شود؛ گاز بیرونی می‌تواند سحابی سیاره‌نما بسازد. تعمیم سرنوشت ستاره‌های پرجرم به خورشید درست نیست. درس مرگ ستاره‌های کم‌جرم در OpenStax مسیر این گروه را توضیح می‌دهد.

منابع

  1. Evolution from the Main Sequence to Red Giants · OpenStax
  2. Further Evolution of Stars · OpenStax
  3. The Death of Low-Mass Stars · OpenStax
  4. How old is the Sun? · NASA
  5. Sun facts · NASA
  6. Stars in an Exoplanet World · NASA
  7. Red giant identity · Wikidata
  8. Types of Stars · NASA
  9. Dancing pattern of red supergiant stars · Author research group / idw

آخرین بازبینی:

راهنما و مقاله

برای خواندن بیشتر

همه

فکت علمی

دانستنی‌ها

همهٔ فکت‌ها

اخبار نجوم

در خبرها

در همان خبرها

مدخل‌هایی که با غول سرخ در یک خبر آمده‌اند.

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از غول سرخ گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین