رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهمنظومهٔ شمسیجرم آسمانی

کمربند کایپر Kuiper belt

کمربند کایپر ناحیه‌ای پهن از اجرام عمدتاً یخی فراتر از نپتون است که پهنهٔ اصلی آن حدود ۳۰ تا ۵۰ واحد نجومی از خورشید فاصله دارد و پلوتون از اعضای آن است.

سانتورها
WilyD at English Wikipedia / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 · منبع تصویر

مشخصات

به دورخورشید

از ویکی‌داده (CC0).

در نقشهٔ سادهٔ منظومهٔ شمسی، بعد از نپتون معمولاً فضای خالی می‌ماند. اگر پلوتون هم گوشه‌ای از تصویر باشد، ممکن است آن را آخرین جزیرهٔ تنها تصور کنیم. اما منظومه پس از سیاره‌های بزرگ تمام نمی‌شود. پلوتون در همسایگی جمعیتی از جهان‌های کوچک‌تر قرار دارد؛ اجرامی که بعضی از آن‌ها را فقط به شکل نقطه‌ای متحرک در چند تصویر می‌یابیم و از بعضی دیگر نمای نزدیک داریم.

به‌طور خلاصه

کمربند کویپر (Kuiper Belt) جمعیتی از اجرام دوردست و عمدتاً یخی در منظومهٔ شمسی بیرونی است. پهنهٔ اصلی حدود ۳۰ تا ۵۰ واحد نجومی از خورشید فاصله دارد، اما مرز آن دیوار فیزیکی نیست. کمربند کویپر با کمربند سیارک‌ها و ابر اورت تفاوت دارد. نیو هورایزنز با گذر از کنار پلوتون و آراکوث، بخشی از این ناحیه را از نزدیک بررسی کرده است.

کمربند کویپر روی نقشه کجاست؟

کمربند کویپر فراتر از مدار نپتون قرار دارد و شکل کلی آن پهن و قرص‌مانند است. فاصلهٔ حدود ۳۰ تا ۵۰ واحد نجومی برای پهنهٔ اصلی به کار می‌رود. واحد نجومی مقیاس فاصلهٔ زمین تا خورشید است؛ پس این بازه به معنی چند ده برابر آن فاصله است، نه چند ده کیلومتر یا سال نوری. انتخاب یکای مناسب، نقشه را خوانا می‌کند و از مخلوط‌شدن فاصله‌های منظومه‌ای و ستاره‌ای جلوگیری می‌کند.

لبهٔ این ناحیه مانند مرز یک جاده علامت‌گذاری نشده است. جمعیت‌های مداری هم‌پوشانی دارند و دیسک پراکنده تا فاصله‌های بیشتری امتداد می‌یابد. از همین رو، جملهٔ «هر چه از نپتون دورتر است عضو کمربند کویپر است» زیادی کلی است. فراسوی نپتون عنوانی مکانی و گسترده است؛ برای فهمیدن خانوادهٔ یک جرم باید شکل و رفتار مدار آن را هم بررسی کرد، نه فقط فاصله‌اش را در یک روز معین.

نقشهٔ نقاط اجرام منظومهٔ بیرونی و مدار سیاره‌های غول‌پیکر
نقشهٔ نقاط اجرام منظومهٔ بیرونی و مدار سیاره‌های غول‌پیکر WilyD at English Wikipedia / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0

نمودار WilyD با مجوز CC BY-SA 3.0، مربوط به موقعیت‌های ۲۰۱۵ است؛ فاصله‌ها مقیاس دارند، ولی اندازهٔ نقطه‌ها و شمار اعضای نمایش‌داده‌شده نمایندهٔ امروز نیستند.

این اجرام چه چیزی از گذشته نگه داشته‌اند؟

اجرام کمربند کویپر بخشی از مواد باقی‌مانده از شکل‌گیری منظومهٔ شمسی‌اند. دوربودن از خورشید به ماندگاری مواد یخ‌زده کمک می‌کند، اما «جرم یخی» به معنی گلوله‌ای از یخ خالص نیست. سنگ و ترکیبات یخ‌زدهٔ گوناگون می‌توانند در ساختمان این اجرام سهم داشته باشند. همچنین سطح و درون جسم را نباید یکی گرفت؛ آنچه در نور بازتابیده می‌بینیم، لزوماً تمام ترکیب داخلی را آشکار نمی‌کند.

این ناحیه برای پژوهشگران نوعی بایگانی طبیعی است، اما بایگانی دست‌نخورده و یکدستی نیست. برخوردها و تغییرات مداری در سرگذشت اجسام اثر می‌گذارند. شکل، رنگ و ساختار یک عضو می‌تواند دربارهٔ گذشته سرنخ بدهد، ولی برای تعمیم‌دادن آن به همهٔ کمربند باید احتیاط کرد. نمای نزدیک یک جسم، چیزی را نشان می‌دهد که نقطهٔ کم‌نور تلسکوپی نشان نمی‌داد؛ در عوض، مجموعهٔ رصدهای دوردست تنوع جمعیت را بهتر آشکار می‌کند.

چرا مدار همهٔ اعضا شبیه هم نیست؟

خانواده‌های کمربند کویپر بر اساس رفتار مداری از هم جدا می‌شوند. برخی اجرام کلاسیک‌اند و برخی در تشدید مداری با نپتون قرار دارند؛ یعنی میان آهنگ گردش آن‌ها و سیاره رابطه‌ای منظم وجود دارد. این دسته‌بندی، فقط نام‌گذاری روی چند نقطهٔ دوردست نیست. مدارها سرنخ‌هایی از تأثیر گرانش سیاره‌های بزرگ و تاریخ جابه‌جایی اجرام به دست می‌دهند.

در توصیف جمعیت کلاسیک، واژه‌های «سرد» و «داغ» ممکن است خواننده را به اشتباه بیندازند. این واژه‌ها در این کاربرد دربارهٔ آرام‌تر یا آشفته‌تر بودن مدارها هستند، نه دمای سطح اجسام. یک نمودار موقعیت نیز همهٔ اطلاعات مدار را ندارد؛ دو جسم که امروز در فاصلهٔ مشابه‌اند ممکن است مسیرهای متفاوتی داشته باشند. خواندن کلید شکل و دانستن نوع داده، از رنگ‌خوانی صرف نمودار مهم‌تر است.

چه کسی کمربند را کشف کرد؟

شناخته‌شدن کمربند کویپر نتیجهٔ یک کشف منفرد هم‌زمان با نام‌گذاری آن نبود. پلوتون در ۱۹۳۰ کشف شد، پیش از آنکه جمعیت گستردهٔ همسایگانش شناخته شود. در ۱۹۹۲ دیوید جویت و جین لو جرم 1992 QB1 را یافتند که بعداً آلبیون نام گرفت. این کشف شاهد مهمی برای جمعیت فراسوی نپتون بود و نشان داد پلوتون را نباید تنها عضو دورافتادهٔ آن بخش از نقشه دانست.

نام کمربند به ژرار کویپر اشاره دارد؛ کنث اجورث نیز پیش‌تر دربارهٔ اجرام دوردست اندیشیده بود. نسبت‌دادن نام یک دانشمند به ناحیه‌ای علمی، الزاماً به معنی نخستین مشاهدهٔ مستقیم تمام آن ناحیه نیست. در روایت تاریخ علم باید پیشنهاد نظری، کشف رصدی یک عضو و شناخته‌شدن یک جمعیت را جدا کرد. این تفکیک هم سهم رصدگران را روشن می‌کند و هم مانع می‌شود نام آشنا جای شرح رویداد واقعی را بگیرد.

کمربند کویپر با ابر اورت چه فرقی دارد؟

کمربند کویپر ناحیه‌ای رصدشده و عمدتاً قرص‌مانند است؛ ابر اورت ساختاری بسیار دورتر و تقریباً پوسته‌وار است که از رفتار دنباله‌دارها استنباط می‌شود. کمربند سیارک‌ها نیز جای دیگری دارد: میان مریخ و مشتری. شباهت واژهٔ «کمربند» نباید این دو مخزن منظومه را روی یک مدار یا با ترکیب یکسان قرار دهد. فاصله، جمعیت و تاریخ دینامیکی آن‌ها تفاوت دارد.

بعضی دنباله‌دارهای کوتاه‌دوره از مخزن بیرونی منظومه و به‌ویژه جمعیت پراکنده تأمین می‌شوند. اما همهٔ دنباله‌دارها را نباید به کمربند کویپر نسبت داد. مسیرهای مداری سرنخ منشأ هستند و منشأ یک جمعیت را نمی‌توان از ظاهر دنباله‌دار در آسمان تعیین کرد. برای مقایسهٔ نقشه‌ها، شرح ابر اورت ناسا را کنار نقشهٔ کمربند بگذارید و به تفاوت قرص و پوسته توجه کنید.

کدام فضاپیما از نزدیک به اعضا رسیده است؟

نیو هورایزنز در ژوئیهٔ ۲۰۱۵ از کنار پلوتون و در ۱ ژانویهٔ ۲۰۱۹ از کنار آراکوث گذشت. این گذرهای نزدیک با عبور یک فضاپیما از محدودهٔ فاصله‌ای کمربند یکسان نیستند. برای گرفتن دادهٔ نزدیک، مسیر باید به جرم هدف برسد و ابزار مناسب هم اندازه‌گیری کند. ردشدن از یک ناحیهٔ پهن، به معنی بازدید از تک‌تک اعضای آن نیست؛ کمربند تونلی پر از توده‌های چسبیده به هم نیست.

رصدهای زمینی و هابل همچنان مکمل داده‌های گذر نزدیک‌اند. فضاپیما جزئیات چند هدف را می‌بیند؛ تلسکوپ‌ها می‌توانند عضوهای بیشتری را پیدا و مدارشان را دنبال کنند. برای دنبال‌کردن کاوش، صفحهٔ نیو هورایزنز نقطهٔ شروع مناسبی است. هنگام دیدن تصویر تازه، مشخص کنید با عکس نزدیک یک سطح روبه‌رو هستید، با نقشهٔ نقاط شناخته‌شده، یا با تصویرسازی هنری؛ هر کدام پاسخ متفاوتی می‌دهد.

پرسش‌های رایج

  1. فاصلهٔ کمربند کویپر از خورشید چقدر است؟

    پهنهٔ اصلی کمربند کویپر حدود ۳۰ تا ۵۰ واحد نجومی از خورشید فاصله دارد. واحد نجومی مقیاس فاصلهٔ زمین تا خورشید است؛ این عددها را نباید سال نوری خواند. اطلاعات ناسا مرزها و جمعیت‌ها را شرح می‌دهد. کمربند دیوار مشخصی ندارد و بعضی جمعیت‌های بیرونی با آن هم‌پوشانی دارند یا دورتر می‌روند.

  2. آیا پلوتون عضو کمربند کویپر است؟

    پلوتون یکی از بزرگ‌ترین اعضای شناخته‌شدهٔ کمربند کویپر است. کشف پلوتون در ۱۹۳۰ زودتر از شناخته‌شدن جمعیت گستردهٔ این ناحیه رخ داد؛ بنابراین قدیمی‌بودن کشفش آن را از همسایگان مداری جدا نمی‌کند. شرح پلوتون ناسا جای این جهان را در منظومه توضیح می‌دهد. رده‌بندی جرم و عضویت در یک ناحیه، دو پرسش متفاوت‌اند.

  3. آیا کمربند کویپر و ابر اورت یک چیزند؟

    کمربند کویپر و ابر اورت دو ساختار متفاوت‌اند. کمربند جمعیتی عمدتاً قرص‌مانند فراتر از نپتون دارد که اعضایش مستقیماً رصد شده‌اند؛ ابر اورت بسیار دورتر و تقریباً پوسته‌وار فرض می‌شود و شواهدش عمدتاً از رفتار دنباله‌دارها می‌آیند. شرح ناسا دربارهٔ ابر اورت کمک می‌کند این دو را به‌جای لبه‌ای واحد، بخش‌های متفاوت منظومه ببینیم.

  4. آیا ژرار کویپر اولین جرم کمربند را دید؟

    نام کمربند کویپر را نباید با یک کشف رصدی منفرد یکی گرفت. پلوتون در ۱۹۳۰ شناخته شد و دیوید جویت و جین لو در ۱۹۹۲ جرم 1992 QB1، با نام بعدی آلبیون، را یافتند. تاریخ کاوش ناسا این مسیر را شرح می‌دهد. پیشنهادهای تاریخی دربارهٔ جمعیت دوردست و مشاهدهٔ مستقیم اعضا سهم‌های متفاوت‌اند.

  5. آیا همهٔ دنباله‌دارها از کمربند کویپر می‌آیند؟

    کمربند کویپر و جمعیت پراکندهٔ بیرونی در تأمین بعضی دنباله‌دارهای کوتاه‌دوره سهم دارند، اما منشأ همهٔ دنباله‌دارها نیستند. برای فهم منشأ باید خانواده و رفتار مدار بررسی شود؛ داشتن دنباله به‌تنهایی محل آغاز سفر را معلوم نمی‌کند. معرفی کمربند در ناسا این ناحیه را در پیوند با ساختار بزرگ‌تر منظومه توضیح می‌دهد.

  6. آیا وویجر همانند نیو هورایزنز کمربند را کاوش کرد؟

    گذر از محدودهٔ فاصله‌ای کمربند کویپر با بررسی نزدیک یک عضو آن تفاوت دارد. نیو هورایزنز در ۲۰۱۵ از پلوتون و در ۲۰۱۹ از آراکوث گذشت و دادهٔ نزدیک گرفت. صفحهٔ مأموریت ناسا این هدف‌ها را شرح می‌دهد. عبور وویجر یا پایونیر از منظومهٔ بیرونی را نباید معادل همین نوع مشاهدهٔ هدفمند دانست.

منابع

  1. NASA Kuiper Belt facts · NASA
  2. NASA Kuiper Belt exploration · NASA
  3. NASA Oort Cloud facts · NASA
  4. NASA Pluto facts · NASA
  5. NASA New Horizons · NASA
  6. NASA Kuiper Belt overview · NASA

آخرین بازبینی:

فکت علمی

دانستنی‌ها

همهٔ فکت‌ها

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از کمربند کایپر گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین