رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهستاره‌ها و سحابی‌هامفهوم

محیط میان‌ستاره‌ای Interstellar medium

محیط میان‌ستاره‌ای گاز و غبار میان ستاره‌های یک کهکشان است؛ این محیطِ ناهمگن با میدان‌های مغناطیسی، تابش و ذرات پرانرژی بر تولد ستاره‌ها و عبور نور اثر می‌گذارد.

محیط میان‌ستاره‌ای
NASA/ESA and the Hubble Heritage Team (AURA/STScI)/HEIC / Wikimedia Commons · Public domain · منبع تصویر

بخش تاریک یک عکس سحابی ممکن است پر از ماده باشد. غبار جلوی نور پشت سرش را می‌گیرد و آنچه روی صفحهٔ گوشی شبیه سوراخی خالی در آسمان دیده می‌شود، گاهی ابری چگال است. در مقابل، ناحیه‌ای روشن ممکن است گازی رقیق باشد که ستاره‌های نزدیک آن را روشن کرده‌اند. پس در فضای میان ستاره‌ها، روشنایی عکس مترِ ساده‌ای برای مقدار ماده نیست.

به‌طور خلاصه

محیط میان‌ستاره‌ای خلأ مطلق و یکنواخت نیست و بخش‌های گازی و غباری با شرایط متفاوت دارد. غبار عبور نور را تغییر می‌دهد و گاز با خطوط طیفی گوناگون شناخته می‌شود. ستاره‌ها از بخش‌هایی از این محیط شکل می‌گیرند و با بادها و انفجارها ماده را به آن بازمی‌گردانند. نمونه‌برداری وویجر از محیط محلی خورشید، اندازه‌گیری تمام محیط کهکشان نیست.

میان ستاره‌ها چه چیزی وجود دارد؟

گاز و غبار اجزای مادی محیط میان‌ستاره‌ای‌اند و میدان مغناطیسی، تابش و ذرات پرانرژی نیز در رفتار آن نقش دارند. بیشتر گاز از هیدروژن و هلیوم تشکیل شده است. دانه‌های غبار ذرات جامد کوچکی‌اند که با وجود سهم جرمی اندک، می‌توانند اثر بزرگی روی نور بگذارند. نام «غبار» نباید تصویر گردوخاک متراکمِ یک اتاق را به ذهن بیاورد.

این محیط با فضای میان کهکشان‌ها یک نام و یک مقیاس ندارد. همچنین هرجا ستاره‌ای هست، لازم نیست فضای میان آن و ستارهٔ بعدی وضعیت یکسانی داشته باشد. عبارت «یک اتم در یک حجم مشخص» فقط وقتی مفید است که بدانیم از کدام ناحیه و کدام نوع گاز سخن می‌گوییم. میانگین‌گرفتن بدون توجه به ابرهای چگال و حفره‌های رقیق، تصویری می‌سازد که شاید در هیچ نقطه واقعاً وجود نداشته باشد.

چرا یک محیط، چند فاز دارد؟

دما، چگالی و حالت اتمی یا مولکولی گاز در بخش‌های مختلف محیط میان‌ستاره‌ای فرق می‌کند. بعضی ناحیه‌ها گاز سرد و مولکولی دارند؛ جاهای دیگر بیشتر اتم‌های خنثی یا گاز یونیده دیده می‌شود. یونیده یعنی بخشی از الکترون‌ها از اتم‌ها جدا شده‌اند. این نام‌ها سرنخ شرایط فیزیکی‌اند، نه دیوارهایی که بخش‌های کهکشان را از هم جدا کرده باشند.

تابش ستاره‌ها، موج‌های ضربه‌ای و برهم‌کنش گازها می‌توانند شرایط یک ناحیه را تغییر دهند. به همین دلیل «خلأ» به معنی محیطی تهی از هر فرایند فیزیکی نیست. حتی مادهٔ بسیار رقیق در فاصله‌های بزرگ فرصت اثرگذاری دارد. مقایسهٔ کلی با بهترین خلأ آزمایشگاهی هم به انتخاب ناحیه و شرایط بستگی دارد؛ نمی‌توان تمام فازهای میان‌ستاره‌ای را همیشه رقیق‌تر از همهٔ خلأهای ساختهٔ انسان دانست.

غبار چگونه رنگ و روشنایی را تغییر می‌دهد؟

غبار می‌تواند نور را جذب و پراکنده کند و روشنایی و رنگ ظاهری منابع پشت ابر را تغییر دهد. در نور مرئی، تضعیف نور اغلب با سرخ‌ترشدن همراه است. ستارهٔ پشت پردهٔ غبار ممکن است سرخ‌تر از آنچه واقعاً هست دیده شود؛ پس رنگ مشاهده‌شده را نباید بی‌بررسی به دمای خود ستاره نسبت داد.

رصد فروسرخ در بسیاری از ناحیه‌ها امکان مطالعهٔ پشت بخشی از پردهٔ غبار را بهتر می‌کند، اما «فروسرخ از هر ابری عبور می‌کند» هم حکم درستی نیست. طول موج و شرایط ابر اهمیت دارند. خود غبار نیز می‌تواند تابش فروسرخ داشته باشد. بنابراین تصویربرداری در چند طول موج فقط تولید عکس‌های رنگی مختلف نیست؛ راهی برای جداکردن اثر مادهٔ جلوی دید از ویژگی‌های منبع پشت آن است.

گاز و غبار و ستاره‌های جوان ناحیهٔ N11B در ابر ماژلانی بزرگ
گاز و غبار و ستاره‌های جوان ناحیهٔ N11B در ابر ماژلانی بزرگ NASA/ESA and the Hubble Heritage Team (AURA/STScI)/HEIC / Wikimedia Commons · Public domain

این تصویر هابل با دوربین WFPC2 از ناحیهٔ ستاره‌زایی N11B در ابر ماژلانی بزرگ است؛ نمونه‌ای در کهکشانی دیگر، نه عکس محیط محلی خورشید یا سراسر راه شیری. اعتبار: NASA/ESA و Hubble Heritage Team (AURA/STScI)/HEIC؛ مالکیت عمومی. رنگ‌های تصویر از پردازش داده‌های تصویربرداری به دست آمده‌اند و الزاماً نمای چشم انسان نیستند.

ستاره‌ها چگونه از ابر زاده می‌شوند؟

ستاره‌زایی در بخش‌هایی از محیط رخ می‌دهد که شرایط گردآمدن و رمبش گاز فراهم شود. ابر سرد و چگال می‌تواند مادهٔ لازم برای شکل‌گیری ستاره را در خود جمع کند، اما هر ابر الزاماً به ستاره تبدیل نمی‌شود. گرانش باید در کنار حرکت گاز، فشار و دیگر عوامل بررسی شود؛ ظاهر تیره یا روشن یک عکس به‌تنهایی سرنوشت ابر را تعیین نمی‌کند.

ستارهٔ جوان نیز محیط پیرامونش را دست‌نخورده باقی نمی‌گذارد. تابش و باد آن می‌تواند گاز را گرم کند، جابه‌جا کند یا حفره و لبه‌های روشن بسازد. به همین دلیل عکس یک زایشگاه ستاره‌ای هم رد مادهٔ اولیه را دارد و هم اثر ستاره‌هایی که از همان محیط شکل گرفته‌اند. برای تفسیر تصویر باید پرسید چه چیزی نور می‌تاباند، چه چیزی جلوی نور را گرفته و کدام ساختار از بازخورد ستاره‌ها پدید آمده است.

ماده چگونه دوباره به محیط برمی‌گردد؟

بادهای ستاره‌ای و انفجارهای ستاره‌ای بخشی از ماده را به محیط میان‌ستاره‌ای بازمی‌گردانند و ترکیب آن را تغییر می‌دهند. همهٔ ستاره‌ها پایان یکسانی ندارند و همهٔ عنصرها هم از یک نوع رویداد نمی‌آیند. بنابراین جملهٔ «تمام غبار از ابرنواختر است» چرخهٔ ماده را بیش از اندازه ساده می‌کند. تولید، جابه‌جایی و دگرگونی دانه‌ها به فرایندهای گوناگون وابسته است.

باد ستاره‌ای نام کلی جریان خروج ماده از یک ستاره است؛ باد خورشیدی نمونه‌ای مربوط به خورشید است و جایگزین نام کل خانواده نیست. مادهٔ برگشته می‌تواند در نسل‌های بعدی ستاره‌ها و سیاره‌ها سهم داشته باشد، اما چرخه فوری و یک‌مرحله‌ای نیست. گاز باید با محیط مخلوط شود و به شرایط مناسب برسد. محیط میان‌ستاره‌ای از این دید هم مخزن ماده است و هم عرصهٔ تغییر پیوستهٔ آن.

با کدام ابزارها این محیط را می‌شناسیم؟

جذب و تابش در طول موج‌های مختلف، بخش‌های متفاوت محیط را آشکار می‌کند. خط رادیویی هیدروژن خنثی نزدیک طول موج ۲۱ سانتی‌متر، با بسامد حدود ۱۴۲۰٫۴ مگاهرتز، یکی از ردیاب‌های گاز اتمی است. از این خط نباید انتظار نقشهٔ کاملِ همهٔ گاز مولکولی، یونیده و غبار را داشت. تفسیر شدت خط نیز به شرایط ماده و انتقال تابش وابسته است.

وویجر ۱ راه دیگری گشود: این کاوشگر در اوت ۲۰۱۲ از هلیوپاز، مرز حباب باد خورشیدی، گذشت و محیط میان‌ستاره‌ای محلی را نمونه‌برداری کرد. این عبور به معنی پایان گرانش خورشید یا گذشتن از ابر اورت نیست. در مواجهه با خبر یا تصویر بعدی، نخست مقیاس، طول موج و نوع داده را پیدا کنید؛ عکس یک ابر دوردست و سنجش یک کاوشگر نزدیک خورشید پاسخ یک پرسش واحد را نمی‌دهند.

پرسش‌های رایج

  1. آیا فضای میان ستاره‌ها واقعاً خالی است؟

    محیط میان‌ستاره‌ای خلأ مطلق نیست؛ گاز، غبار و میدان‌ها و تابش در آن حضور دارند. این محیط از نظر چگالی و دما ناهمگن است، پس یک عدد واحد را نمی‌توان وصف همهٔ ابرها و ناحیه‌های رقیق دانست. حتی مقدار کم ماده در مسیری بلند می‌تواند روی نور اثر بگذارد. شرح سحابی‌های هابل نمونه‌های این تنوع را معرفی می‌کند.

  2. چرا بعضی ابرهای میان‌ستاره‌ای تاریک‌اند؟

    غبار محیط میان‌ستاره‌ای می‌تواند نور ستاره‌ها و گاز روشنِ پشت خود را تضعیف کند و ابر را تاریک نشان دهد. تیرگی الزاماً نشانهٔ نبود ماده نیست؛ گاهی درست به حضور ماده در مسیر دید مربوط است. برای تفسیر بهتر باید طول موج تصویر و منابع روشنایی اطراف را شناخت. معرفی غبار کیهانی ناسا نقش دانه‌های کوچک را توضیح می‌دهد.

  3. آیا هر ابر میان‌ستاره‌ای ستاره می‌سازد؟

    هر ابر در محیط میان‌ستاره‌ای الزاماً ستاره‌زا نیست. شکل‌گیری ستاره به فراهم‌شدن شرایط فیزیکی مناسب برای گردآمدن و رمبش گاز بستگی دارد، نه فقط وجود ابر در عکس. تابش و باد ستاره‌های جوان نیز می‌تواند شرایط محیط را تغییر دهد. شرح تولد ستاره‌ها با هابل رابطهٔ ستاره‌ها و ابرهای پیرامون را نشان می‌دهد.

  4. خط ۲۱ سانتی‌متر همهٔ مواد میان ستاره‌ها را نشان می‌دهد؟

    خط ۲۱ سانتی‌متر در مطالعهٔ محیط میان‌ستاره‌ای عمدتاً ردیاب هیدروژن اتمی خنثی است. گاز مولکولی، گاز یونیده و غبار به ردیاب‌ها و طول موج‌های دیگری نیز نیاز دارند. شدت این خط به‌تنهایی جدول کامل جرم و دمای محیط نیست و به تفسیر فیزیکی نیاز دارد. درس اخترشناسی رادیویی NRAO زمینهٔ استفاده از این تابش را توضیح می‌دهد.

  5. وویجر با ورود به محیط میان‌ستاره‌ای از منظومهٔ شمسی خارج شد؟

    وویجر ۱ با عبور از هلیوپاز در اوت ۲۰۱۲ وارد محیط میان‌ستاره‌ای محلی شد؛ هلیوپاز مرز حباب باد خورشیدی است. این رویداد به معنی پایان نفوذ گرانشی خورشید یا عبور از ابر اورت نبود. تعبیر «خروج از منظومهٔ شمسی» بدون تعریف مرز می‌تواند گمراه‌کننده باشد. صفحهٔ وویجر ۱ ناسا این عبور و مأموریت را شرح می‌دهد.

  6. آیا عکس N11B محیط میان‌ستاره‌ای راه شیری را نشان می‌دهد؟

    تصویر N11B نمونه‌ای از محیط میان‌ستاره‌ای در ابر ماژلانی بزرگ است و نباید آن را عکس راه شیری یا همسایگی خورشید نامید. این ناحیهٔ ستاره‌زایی با هابل تصویربرداری شده است. رنگ و روشناییِ تصویر نیز به روش تصویربرداری و پردازش مربوط‌اند. صفحهٔ اصلی فایل و اعتبار تصویر هویت ناحیه و سازندگان تصویر را مشخص می‌کند.

منابع

  1. Hubble's Nebulae · NASA
  2. Dust in the stellar wind · NASA
  3. Our Interstellar Medium · NASA Goddard
  4. Exploring the Birth of Stars · NASA
  5. Essential Radio Astronomy, chapter 1 · NRAO
  6. Voyager 1 · NASA

آخرین بازبینی:

فکت علمی

دانستنی‌ها

همهٔ فکت‌ها

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از محیط میان‌ستاره‌ای گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین