رفتن به محتوا
فلک‌بینfalakbin.ir
کانال تلگرام

صفحهٔ اصلی فلک‌بین

آسمان

فضا

زمین

دانش

ابزار

حساب و فرمول

تاریخ و زمان

واحد و اندازه

ریاضی

آسمان و فضا

بدن

آزمایشگاه

آسمان

منظومه و فضا

زمین

نور و کیهان

کیهان و اخترفیزیک

فلک‌بین

کانال فلک‌بین در تلگرام

دانشنامهکهکشان‌ها و کیهانجرم آسمانی

کهکشان آندرومدا Andromeda Galaxy

کهکشان آندرومدا (M31) نزدیک‌ترین کهکشان مارپیچی بزرگ همسایهٔ راه شیری است؛ حدود ۲٫۵ میلیون سال نوری فاصله دارد و در آسمان تاریک با چشم غیرمسلح به شکل لکه‌ای محو دیده می‌شود.

کهکشان آندرومدا
Lviatour / Wikimedia Commons · CC BY-SA 2.5 · منبع تصویر

مشخصات

صورت فلکیزن در زنجیر
فاصلهحدود ۲٫۵ میلیون سال نوری
جرم ویریال؛ مدل ۲۰۱۸حدود ۸۰۰ میلیارد جرم خورشید؛ عدم‌قطعیت گزارش‌شده حدود ۱۰۰ میلیارد جرم خورشید؛ وابسته به مدل
ثبت تاریخی شناخته‌شدهصورالکواکب صوفی، ۹۶۴ میلادی؛ نه تعیین نخستین مشاهده یا شناخت ماهیت کهکشانی

از ویکی‌داده (CC0).

عکس آندرومدا را روی گوشی می‌بینید: مرکزی روشن، رگه‌های تیره و گستره‌ای از نور که تا لبه‌های تصویر می‌رود. بعد در آسمان دنبالش می‌گردید و شاید فقط لکه‌ای کم‌رنگ پیدا کنید. این تفاوت نشانهٔ اشتباه گرفتن جرم نیست. بخشی از لذت دیدن آندرومدا در این است که بدانید آن لکهٔ ساده چه چیزی را پنهان کرده و دوربین چگونه از همان نور، تصویری بسیار پرجزئیات‌تر ساخته است.

به‌طور خلاصه

کهکشان آندرومدا یا M31 یکی از دو کهکشان بزرگ گروه محلی و همسایهٔ راه شیری است. فاصلهٔ آن حدود ۲٫۵ میلیون سال نوری است و برای دیدن بخش محو مرکزی با چشم، آسمان تاریک کمک بزرگی می‌کند. اندازهٔ قرص روشن، گسترهٔ هاله و جرم کل آن کمیت‌های متفاوت‌اند و نباید با یک عدد بی‌تعریف معرفی شوند. پژوهش مداری منتشرشده در ۲۰۲۵، برخورد آینده با راه شیری را قطعی نمی‌داند و برای ادغام در ده میلیارد سال آینده احتمالی نزدیک به نصف گزارش می‌کند.

آندرومدا کهکشان است یا صورت فلکی؟

کهکشان آندرومدا یک سامانهٔ واقعی از ستاره‌ها و گاز و دیگر اجزاست؛ صورت فلکی زن در زنجیر، ناحیه‌ای از نقشهٔ آسمان است که این کهکشان در امتداد آن دیده می‌شود. شباهت نام‌ها ممکن است باعث شود دو چیز را یکی بگیریم. کهکشان با شناسهٔ M31 نیز شناخته می‌شود و وقتی آن را در نقشه جست‌وجو می‌کنید، همین شناسه بسیار به کار می‌آید.

فاصلهٔ حدود ۲٫۵ میلیون سال نوری یعنی نوری که اکنون به ما می‌رسد، حدود ۲٫۵ میلیون سال در راه بوده است. سال نوری واحد فاصله است، نه مدت عمر کهکشان. این عدد همچنین نمی‌گوید هر ستاره‌ای که در همان جهت آسمان می‌بینید عضو آندرومداست؛ ستاره‌های پیش‌زمینهٔ راه شیری هم در آن خط دید قرار دارند.

آندرومدا را «نزدیک‌ترین کهکشان» ننامیم، مگر آنکه صفت مورد نظر را هم بگوییم. همدمان کوتولهٔ راه شیری به ما نزدیک‌ترند. تعبیر مناسب برای اینجا، همسایهٔ بزرگ مارپیچی است. آندرومدا و راه شیری دو عضو بزرگ گروه محلی‌اند؛ بزرگیِ تصویر ظاهری یا تعداد برآوردی ستاره‌ها هم به‌تنهایی ثابت نمی‌کند کدام‌یک جرم کل بیشتری دارد.

آندرومدا را از ایران چگونه ببینیم؟

برای پیدا کردن آندرومدا از ایران، آسمان تاریک و نقشه‌ای که برای شهر و زمان رصد تنظیم شده باشد از حفظ کردن یک ساعت ثابت مفیدترند. پاییز در نیم‌کرهٔ شمالی فصل مناسبی برای سراغ گرفتن آن است؛ راهنمای ناسا نیز نوامبر را زمانی مناسب معرفی می‌کند. اما ارتفاع جرم و جهت نگاه در یک ساعت مشخص به تاریخ و محل شما وابسته است. نسخهٔ ثابت یک مدخل جای محاسبهٔ آسمان همان شب را نمی‌گیرد.

در نقشه، M31 را در ناحیهٔ صورت فلکی زن در زنجیر پیدا کنید و مسیر رسیدن به آن را از ستاره‌های روشن اطراف دنبال کنید. سپس همان الگو را در آسمان تطبیق دهید. اگر فقط دوربین دوچشمی را بی هدف روی آسمان حرکت دهید، ممکن است لکه‌ای را بارها از میدان دید رد کنید و نشناسید. شناختن چند ستارهٔ اطراف، یافتن دوبارهٔ جرم را هم آسان‌تر می‌کند.

شرایط نور را جدی بگیرید. نور ماه، چراغی در خط دید، غبار و روشنایی عمومی آسمان همگی می‌توانند تضاد لکه با زمینه را کم کنند. در مرکز روشن تهران، ندیدن آندرومدا نتیجهٔ خوبی برای داوری دربارهٔ توان چشم شما نیست. از جایی تاریک‌تر، با افق مناسب و در شبی شفاف، احتمال دیدن آن بهتر می‌شود؛ این جمله تضمین دیدن در هر سفر بیرون شهر نیست.

با چشم انتظار لکه‌ای محو داشته باشید، نه مجموعه‌ای از ستاره‌های جدا. دوربین دوچشمی می‌تواند دیدن گسترهٔ نور را آسان‌تر کند، اما بازوهای رنگی و رگه‌های پرجزئیات عکس‌ها را تضمین نمی‌کند. برای نخستین تلاش، نتیجهٔ خوب می‌تواند همین باشد که لکه را پیدا کنید، جای آن را با نقشه تطبیق دهید و پس از کنار گذاشتن نقشه دوباره آن را بیابید.

چرا منظرهٔ چشمی با عکس فرق دارد؟

چشم و دوربین نور را به شیوهٔ یکسان ثبت نمی‌کنند و عکس پردازش‌شدهٔ آندرومدا معیار مناسبی برای انتظار از نگاه کوتاه در آسمان نیست. دوربین می‌تواند نور را طی نوردهی جمع کند و داده‌ها بعداً برای آشکار کردن جزئیات پردازش شوند. آنچه برای چشم لکه‌ای کم‌تضاد است، در عکس می‌تواند ساختاری کشیده با رگه‌های تیره و ناحیه‌های روشن باشد.

نمای عکاسی‌شدهٔ کهکشان آندرومدا با مرکز روشن و رگه‌های تیرهٔ قرص
نمای عکاسی‌شدهٔ کهکشان آندرومدا با مرکز روشن و رگه‌های تیرهٔ قرص Lviatour / Wikimedia Commons · CC BY-SA 2.5

عکس کهکشان آندرومدا از Lviatour؛ این نمای عکاسی و پردازش‌شده، شبیه‌سازی دید با چشم غیرمسلح نیست. مجوز CC BY-SA 2.5.

یکی از علت‌های سردرگمی، تفاوت روشنایی کل و روشنایی سطحی است. نور یک ستاره در تصویر نقطه‌ای جمع می‌شود، اما نور کهکشان در گستره‌ای از آسمان پخش شده است. دو جرم با روشنایی کل مشابه الزاماً به یک اندازه آسان دیده نمی‌شوند. بخش بیرونی کم‌نور آندرومدا زودتر در زمینهٔ روشن آسمان گم می‌شود؛ ممکن است شما تنها قسمت روشن‌تر نزدیک مرکز را تشخیص دهید.

حتی عدد قدر ظاهری نیز باید با روش اندازه‌گیری خوانده شود. صفحهٔ کاتالوگ فعلی ناسا برای آندرومدا عدد ۳٫۱ می‌دهد، ولی عدد دیگری را نمی‌توان بی توجه به باند نوری و محدودهٔ نور جمع‌شده، مستقیماً معادل آن دانست. برای تصمیم رصدی، نتیجهٔ مهم این است: مجموع نور نسبتاً زیاد، به معنای دیده شدن همهٔ قرص با تضاد زیاد نیست. بزرگ‌نمایی هم به‌تنهایی جای آسمان تاریک را نمی‌گیرد.

اندازه و جرم آندرومدا چرا یک عدد ساده نیست؟

اندازه و جرم آندرومدا به این بستگی دارند که کدام بخش کهکشان و کدام تعریف را اندازه می‌گیریم. کهکشان لبهٔ تیزی مانند یک توپ جامد ندارد. اگر آشکارساز به نور کم‌تری حساس باشد، گسترهٔ بیشتری از ساختار کم‌نور دیده می‌شود؛ اگر به گاز اطراف یا اثر گرانشی نگاه کنیم، با محدوده‌ای بسیار بزرگ‌تر از قرص روشن روبه‌رو می‌شویم.

کمیتدربارهٔ چه چیزی حرف می‌زند؟احتیاط لازم
گسترهٔ قرصبخشی که با نور ستاره‌ها و ساختار قرص شناسایی می‌شودمرز به روش و عمق آشکارسازی وابسته است
هالهٔ گازیگاز رقیقِ پیرامون کهکشانفاصله از مرکز، قطر قرص نیست
جرم ویریالبرآورد جرم در چارچوب یک مدل دینامیکی و محدودهٔ تعریف‌شدهبا جرم ستاره‌های روشن یا شمار آن‌ها یکی نیست

برای مثال، شرح تصویر JPL در ۲۰۰۶، گسترهٔ کل قرص را حدود ۲۶۰ هزار سال نوری معرفی می‌کند. این عدد را نباید بی تعریف، «قطر قطعی آندرومدا» نامید یا نصف آن را جای هر شعاعی گذاشت. پژوهش هالهٔ گازی که در ۲۰۲۰ گزارش شد، گاز را تا حدود ۱٫۳ میلیون سال نوری از کهکشان و در بعضی جهت‌ها تا حدود ۲ میلیون سال نوری دنبال می‌کند. این فاصله‌ها گسترهٔ شعاعی هاله‌اند؛ قرار نیست همگی در عکس چشمی قرص دیده شوند.

جرم هم از روشن بودن عکس به دست نمی‌آید. پژوهشی در ۲۰۱۸، با مدل‌سازی دینامیکی و استفاده از اجرام ردیاب، جرم ویریال آندرومدا را حدود ۸۰۰ میلیارد جرم خورشید، با عدم‌قطعیت گزارش‌شدهٔ حدود ۱۰۰ میلیارد جرم خورشید، برآورد کرد. این یک نتیجهٔ مشخصِ مدل است، نه عددی همیشگی برای همهٔ تعریف‌های جرم. سهم مادهٔ تاریک و فرض‌های مدل در چنین مقایسه‌هایی اهمیت دارند.

پس وقتی دو خبر دربارهٔ «بزرگ‌تر بودن آندرومدا از راه شیری» می‌خوانید، اول ببینید بزرگ‌تر از چه نظر: قطر بخش ستاره‌ای، شمار ستاره‌ها یا جرم دینامیکی؟ اختلاف پاسخ‌ها ممکن است از اختلاف پرسش‌ها بیاید. تا تعریف یکسان نباشد، مسابقهٔ دو عدد چیزی را روشن نمی‌کند.

درون آن لکه چه ستاره‌ها و هسته‌ای قرار دارد؟

لکهٔ آندرومدا مجموع نور جمعیتی عظیم از ستاره‌هاست و مرکز روشنش را نباید با خود سیاه‌چالهٔ مرکزی یکی دانست. شمار کل ستاره‌ها مستقیم و تک‌به‌تک از یک عکس شمرده نشده است. گزارش ناسا دربارهٔ هاله در ۲۰۲۰، جمعیت کهکشان را «شاید تا یک تریلیون» ستاره توصیف می‌کند؛ یعنی در مرتبهٔ هزار میلیارد، با ماهیت برآوردی.

تصاویر دقیق‌تر به اخترشناسان اجازه می‌دهند جمعیت‌های ستاره‌ای، ناحیه‌های تشکیل ستاره و رگه‌های غبار را بررسی کنند. اما یک قاب زیبا همهٔ کهکشان را به یک اندازه نشان نمی‌دهد. طول موج انتخاب‌شده تعیین می‌کند کدام مؤلفه برجسته‌تر شود؛ برای نمونه، در نمای فروسرخ می‌توان ساختار غبار را به شکلی متفاوت از نمای مرئی دنبال کرد. رنگ‌های یک تصویر علمی همیشه معادل رنگی نیستند که چشم در همان جهت می‌بیند.

دربارهٔ هسته نیز حرکت ستاره‌ها سرنخ مهمی است. در پژوهش طیف‌سنجی منتشرشده در ۲۰۰۵، مدل‌سازی حرکت ستاره‌های بخش مرکزی از سیاه‌چاله‌ای کلان‌جرم پشتیبانی می‌کند؛ بهترین مدل قرص نازک در آن بررسی، جرمی حدود ۱۴۰ میلیون جرم خورشید به دست می‌دهد. خود مقاله تفاوت مدل و خطاهای سامانه‌ای را هم بحث می‌کند. بنابراین این عدد را باید نتیجهٔ همان تحلیل خواند، نه وزن‌کشی بی‌خطای یک جسم قابل مشاهده در مرکز عکس.

صوفی و هابل هر کدام چه چیزی را شناسایی کردند؟

عبدالرحمان صوفی گزارش دیداری جرم را ثبت کرد و ادوین هابل (Edwin Hubble) شواهدی برای فاصله و بیرون بودن آن از راه شیری فراهم آورد؛ این دو کار پاسخ یک پرسش نبودند. ناسا صورالکواکبِ سال ۹۶۴ میلادی را قدیمی‌ترین گزارش شناخته‌شده از این جرم معرفی می‌کند. این نسبت تاریخی به معنای نخستین انسانی که لکه را دیده یا شناخت ماهیت کهکشانی آن در همان زمان نیست.

در روزگار هابل، پرسش اصلی فقط یافتن لکه در آسمان نبود؛ باید معلوم می‌شد این «سحابی مارپیچی» داخل راه شیری است یا بسیار دورتر. هابل در ۱۹۲۳ ستارهٔ متغیر V1 را در آندرومدا شناسایی کرد و آن را از نوع قیفاووسی دانست. رابطهٔ دورهٔ تغییر روشنایی و درخشندگی چنین ستاره‌ای، راهی برای برآورد فاصله فراهم می‌کند. مقایسهٔ درخشندگی استنباط‌شده با روشنایی دیده‌شده کمک کرد جایگاه جرم روشن شود.

این شناخت با یک نگاه ناگهانی کامل نشد؛ رصدهای بعدی، مقایسهٔ داده‌ها و گزارش نتیجه ادامه یافتند. فاصلهٔ تاریخیِ برآوردشده نیز با مقدار پذیرفته‌شدهٔ امروزی یکسان نبود. اهمیت کار، شواهدی بود که آندرومدا را بیرون از راه شیری قرار داد. بنابراین «چه کسی کشف کرد؟» بدون گفتنِ اینکه منظور دیدن جرم است یا فهم ماهیت و فاصلهٔ آن، پرسشی با جواب ناقص خواهد بود.

آیا آندرومدا حتماً با راه شیری برخورد می‌کند؟

برخورد و ادغام آیندهٔ آندرومدا با راه شیری قطعی نیست؛ پژوهش منتشرشده در ۲۰۲۵، با وارد کردن عدم‌قطعیت‌های مشاهده‌ای و اثر همسایه‌ها، احتمال ادغام در ده میلیارد سال آینده را نزدیک به نصف برآورد می‌کند. این نتیجه را نباید به «برخورد رد شد» ترجمه کرد. مسیر قطعی نیز از آن به دست نمی‌آید؛ چند آیندهٔ متفاوت هنوز با داده‌ها سازگارند.

نزدیک شدن دو کهکشان برای تعیین نتیجه کافی نیست. حرکت جانبی، جرم‌ها و اثر گرانشی دیگر اعضای سامانه بر مسیر آینده اثر دارند. مطالعهٔ جدید از داده‌های تلسکوپ فضایی هابل (Hubble Space Telescope) و گایا (Gaia) استفاده می‌کند و نقش M33 و ابر ماژلانی بزرگ را هم در نظر می‌گیرد. خطای کم در وضعیت کنونی، وقتی در زمان طولانی پیش برده شود، می‌تواند به تفاوت بزرگ در نتیجه بینجامد.

گزارش ناسا از همین پژوهش، احتمال حدود ۲ درصد را برای برخورد سرراست در حدود ۴ تا ۵ میلیارد سال آینده مطرح می‌کند. این عدد با احتمال نزدیک به ۵۰ درصد برای ادغام طی ده میلیارد سال یک رویداد و یک بازهٔ زمانی را توصیف نمی‌کند. نباید صفت «سرراست» را حذف کرد و از ۲ درصد، احتمال همهٔ برخوردها یا همهٔ ادغام‌ها در یک بازهٔ دلخواه ساخت.

تصویرسازی یک سناریوی قدیمی از نزدیک شدن آندرومدا و برهم‌کنش آن با راه شیری در آسمان
تصویرسازی یک سناریوی قدیمی از نزدیک شدن آندرومدا و برهم‌کنش آن با راه شیری در آسمان NASA; ESA; Z. Levay and R. van der Marel, STScI; T. Hallas; and A. Mellinger / Wikimedia Commons · Public domain

تصویرسازی یک مرحله از سناریوی قدیمی برخورد راه شیری و آندرومدا؛ عکس آینده نیست و زمان و شکل آن پیش‌بینی قطعی پژوهش ۲۰۲۵ محسوب نمی‌شود. اعتبار: NASA، ESA، Z. Levay، R. van der Marel، T. Hallas و A. Mellinger؛ مجوز مالکیت عمومی.

عدد احتمال، خلاصهٔ مجموعه‌ای از شبیه‌سازی‌ها با داده‌ها و فرض‌های مشخص است؛ قرار نیست کهکشان‌ها سر یک دوراهی سکه بیندازند. داده‌های بهتر می‌توانند دامنهٔ آینده‌های مجاز را محدودتر کنند. برای خواندن خبر بعدی آندرومدا، کنار درصد، تعریف رویداد و بازهٔ زمانی را هم پیدا کنید. این کار کمک می‌کند فرق یک نتیجهٔ تازه را با عنوانی تازه برای همان نتیجه بفهمید.

پرسش‌های رایج

  1. کهکشان آندرومدا چقدر از زمین فاصله دارد؟

    کهکشان آندرومدا حدود ۲٫۵ میلیون سال نوری از ما فاصله دارد. سال نوری واحد فاصله است؛ نوری که اکنون از این کهکشان دریافت می‌کنیم، حدود ۲٫۵ میلیون سال در راه بوده است. عدد فاصله را نباید با سن کهکشان یا زمان کشف آن یکی گرفت، و فاصلهٔ همهٔ ستاره‌های پیش‌زمینه در همان جهت آسمان نیز چنین نیست.

  2. آیا آندرومدا نزدیک‌ترین کهکشان به راه شیری است؟

    کهکشان آندرومدا نزدیک‌ترین همسایهٔ بزرگ مارپیچی راه شیری است؛ عنوان «نزدیک‌ترین کهکشان» بدون قید بزرگ دقیق نیست. کهکشان‌های کوتولهٔ همدمِ راه شیری نزدیک‌ترند. آندرومدا و راه شیری دو کهکشان بزرگ گروه محلی‌اند، اما مقایسهٔ قطر، تعداد ستاره و جرم کل آن‌ها پرسش‌های متفاوتی است و الزاماً یک رتبه‌بندی واحد نمی‌دهد.

  3. آندرومدا را از ایران با چشم غیرمسلح می‌توان دید؟

    کهکشان آندرومدا در شرایط مناسب از ایران با چشم غیرمسلح به صورت لکه‌ای محو دیده می‌شود. آسمان تاریک، شفافیت، نور ماه و ارتفاع جرم مهم‌اند؛ دیدن آن در مرکز یک شهر روشن تضمین نمی‌شود. پاییز زمان مناسبی برای جست‌وجوست، ولی جهت و ساعت دقیق را باید برای شهر و تاریخ رصد از نقشهٔ آسمان گرفت.

  4. چرا آندرومدا در دوربین دوچشمی شبیه عکس رنگی نیست؟

    نور کهکشان آندرومدا روی گستره‌ای از آسمان پخش شده و بخش‌های بیرونی آن تضاد کمی با زمینه دارند. دوربین عکاسی با نوردهی و پردازش می‌تواند جزئیاتی را آشکار کند که نگاه مستقیم نشان نمی‌دهد. دوربین دوچشمی برای یافتن و دیدن لکه مفید است، اما بازوها و رنگ‌های تصویر پردازش‌شده را در هر شرایطی نشان نمی‌دهد.

  5. آندرومدا چند ستاره دارد؟

    جمعیت ستاره‌ای کهکشان آندرومدا برآورد می‌شود، نه اینکه همهٔ ستاره‌های آن تک‌به‌تک در یک تصویر شمرده شده باشند. گزارش ناسا در ۲۰۲۰ تعبیر «شاید تا یک تریلیون»، یعنی هزار میلیارد ستاره، را به کار می‌برد. این عدد تقریبی را نباید با جرم کل کهکشان، که مادهٔ تاریک و مؤلفه‌های دیگر را نیز دربرمی‌گیرد، یکی دانست.

  6. قطر قرص آندرومدا با اندازهٔ هالهٔ آن چه فرقی دارد؟

    قرص کهکشان آندرومدا ساختار ستاره‌ای و گازیِ قرص‌مانند آن است، اما هالهٔ گازی بسیار دورتر از قرص روشن ادامه دارد. شرح JPL در ۲۰۰۶ برای گسترهٔ کل قرص حدود ۲۶۰ هزار سال نوری می‌دهد؛ پژوهش هالهٔ ۲۰۲۰ گاز را تا حدود ۱٫۳ میلیون سال نوری از کهکشان دنبال کرده است. این‌ها قطر و گسترهٔ شعاعیِ دو مؤلفهٔ متفاوت‌اند.

  7. کاشف آندرومدا صوفی بود یا هابل؟

    گزارش عبدالرحمان صوفی از جرم آسمانی در صورالکواکبِ ۹۶۴ میلادی، با تشخیص ماهیت بیرون‌کهکشانی آندرومدا فرق دارد. ادوین هابل در ۱۹۲۳ با شناسایی ستارهٔ قیفاووسی V1، راهی برای سنجش فاصله پیدا کرد و شواهدی برای بیرون بودن آندرومدا از راه شیری فراهم آورد. هیچ‌کدام را نباید بدون توضیح به معنای نخستین انسانی که لکه را دیده معرفی کرد.

  8. احتمال برخورد آندرومدا با راه شیری چقدر است؟

    پژوهش منتشرشده در ۲۰۲۵ احتمال ادغام کهکشان آندرومدا و راه شیری در ده میلیارد سال آینده را نزدیک به ۵۰ درصد برآورد می‌کند. گزارش ناسا احتمال حدود ۲ درصد را برای برخورد سرراست در ۴ تا ۵ میلیارد سال مطرح می‌کند. این دو عدد، رویداد و بازهٔ یکسانی ندارند و هر دو به مدل و عدم‌قطعیت داده‌های کنونی وابسته‌اند.

منابع

  1. Messier 31 — The Andromeda Galaxy · NASA Hubble · صفحهٔ کاتالوگ با تصویر 2025؛ مشاهده: 202
  2. Apocalypse When? Hubble Casts Doubt on Certainty of Galactic Collision · NASA Hubble Mission Team · 2025-06-02؛ روزآمدسازی صفحه 2026-05-27؛
  3. Apocalypse When? No Certainty of a Milky Way–Andromeda Collision — Till Sawala et al.؛ DOI: 10.1038/s41550-025-02563-1 · Nature Astronomy / arXiv · نسخهٔ arXiv: 2024-07-31؛ انتشار مجله: 20
  4. Fade to Red — PIA08506 · NASA Jet Propulsion Laboratory · 2006؛ مشاهدهٔ شرح تصویر و گسترهٔ قرص: 20
  5. Hubble Maps Giant Halo Around Andromeda Galaxy · NASA Hubble Mission Team · 2020-08-27؛ مشاهده: 2026-10-15
  6. The Need for Speed: Escape velocity and dynamical mass measurements of the Andromeda galaxy — Prajwal R. Kafle et al. · Monthly Notices of the Royal Astronomical Society / arXiv · 2018؛ مشاهدهٔ چکیده و فراداده: 2026-10-1
  7. HST STIS Spectroscopy of the Triple Nucleus of M31: Two Nested Disks in Keplerian Rotation around a Supermassive Black Hole — Ralf Bender et al. · The Astrophysical Journal؛ نسخهٔ میزبانی NASA/STScI · 2005؛ مشاهدهٔ چکیده و حدود مدل: 2026-10-
  8. Hubble Views the Star that Changed the Universe · NASA Hubble Mission Team · 2011-05-23؛ مشاهدهٔ روایت V1 و تاریخ: 20

آخرین بازبینی:

راهنما و مقاله

برای خواندن بیشتر

همه

تصویر روز ناسا

در تصویرهای روز

همه

پیوند به اینجا

مدخل‌هایی که در متنشان از کهکشان آندرومدا گفته‌اند.

دانش

امروز در بخش دانش

فلک‌بین

در گوشه‌های دیگر فلک‌بین