۱۹۱۰نجوم و فضا · زادروز · ۲۶ مهر ۱۲۸۹
وقتی جرم، پایان ستاره را تغییر میدهد
۱۱۶ سال پیش در چنین روزی، در سال ۱۹۱۰، سوبرامانیان چاندراسکار (Subrahmanyan Chandrasekhar) به دنیا آمد؛ اخترفیزیکدانی که نشان داد همهٔ ستارهها نمیتوانند به یک شکل به پایان برسند. پژوهش او به محدودیتی برای جرم کوتولههای سفید رسید: این بازماندههای فشرده فقط تا حدی میتوانند در برابر فروپاشی مقاومت کنند. بنابراین جرم ستاره صرفاً عددی در یک فهرست نیست؛ در تعیین سرنوشتش نقش بنیادی دارد. کارهای نظری چاندراسکار دربارهٔ ساختار و تحول ستارهها، بخشی از تصویر امروزی ما از مراحل پایانی زندگی آنها را ساخت و جایزهٔ نوبل فیزیک را برایش به همراه آورد.
۱۹۳۷فیزیک و شیمی · درگذشت · ۲۷ مهر ۱۳۱۶
اتمی که مرکز کوچکش غافلگیرمان کرد
۸۹ سال پیش در چنین روزی، در سال ۱۹۳۷، ارنست رادرفورد (Ernest Rutherford) درگذشت؛ پژوهشگری که راه شناخت درون اتم را عوض کرد. او با همکارانش پراکندگی ذرات آلفا را بررسی کرد و نتیجه به شناسایی هستهٔ اتم انجامید. تصویری تازه شکل گرفت: اتم ساختاری یکنواخت نیست و مرکز کوچکی دارد که باید در توضیح رفتار ذرات حسابش کرد. رادرفورد در مطالعهٔ پرتوزایی و دگرگونی عناصر هم نقش مهمی داشت. جالب اینکه جایزهای که برای این پژوهشها گرفت، نوبل شیمی بود؛ مرز میان فیزیک و شیمی در پژوهش اتم، همیشه مرزی پررنگ و جداکننده نیست.
۱۹۷۳ریاضی و فناوری · رویداد · ۲۷ مهر ۱۳۵۲
ابطال ثبت اختراع انیاک
۵۳ سال پیش در چنین روزی، در سال ۱۹۷۳، تصمیم مهمی در سالنامه علوم کامپیوتر گرفته شد. یک قاضی فدرال ایالات متحده تصمیمی را امضا کرد که حق ثبت اختراع رایانه ENIAC را باطل اعلام کرد و در عوض، جان آتاناسوف فیزیکدان را به عنوان مخترع واقعی اولین رایانه دیجیتال الکترونیکی، معروف به رایانه آتاناسوف-بری یا ABC معرفی کرد. این ماشین پیشگامانه که بین سالهای ۱۹۳۷ تا ۱۹۴۲ در دانشگاه ایالتی آیووا توسط آتاناسوف و دانشجوی فارغ التحصیلش کلیفورد بری ساخته شد، مفاهیم حساب باینری، حافظه احیاکننده و مدارهای منطقی را به دنیا معرفی کرد. این ایدههای پیشگامانه بعداً در طراحی معروفتر ENIAC که چندین سال بعد ساخته و ثبت شد، مورد استفاده قرار گرفت. ABC نقطه عطفی در تکامل محاسبات بود و تأثیر آن ۵۰ سال بعد در سال ۲۰۲۳ همچنان محسوس است.